Bir zamanlar sokaklara sığmayan çocuklar, bugün avuçlarının içine sığan bir dünyada büyüyor. Peki bu dünya onlara gerçekten bir çocukluk verebiliyor mu?

Bir zamanlar akşam ezanı, çocukluğun bitişini haber verirdi. Anneler balkonlardan isimlerimizi seslenir, biz biraz daha oynamak için duymazdan gelirdik. Bir topun peşinde saatlerce koşar, dizlerimizi kanatır, üstümüzü başımızı toz içinde bırakırdık. Eve döndüğümüzde annemizin ilk sorusu nerede olduğumuz değil, neden bu kadar geç kaldığımız olurdu. Oysa şimdi düşünüyorum da, belki de hayatın en özgür saatlerini yaşıyormuşuz farkında olmadan.

Mahalle dediğimiz şey yalnızca evlerin yan yana sıralandığı bir yer değildi. Birbirimizin çocukluğuna tanıklık ettiğimiz, sevinçlerimizi ve kavgalarımızı paylaştığımız büyük bir aileydi. Sokak, bizim ilk okulumuz; oyun arkadaşlarımız ilk dostlarımız; mahalle araları ise dünyayı keşfettiğimiz ilk coğrafyaydı.

Bir topumuz vardı bazen. Kimi zaman içi bez parçalarıyla doldurulmuş eski bir top, kimi zaman iki taşın kale olduğu bir futbol sahası... İki taşın arasına kurduğumuz kaleler, dünyanın en büyük stadyumlarından daha değerliydi bizim için. Beş taş, misket, saklambaç, körebe, seksek, çelik çomak... Her oyunun kendine özgü bir dili, her çocuğun o oyunda kendine ait bir yeri vardı.

Kaybedince küser, kazanınca sevinir, biraz sonra hiçbir şey olmamış gibi yeniden oyuna başlardık. Bazen bir arkadaşımızla kavga eder, ertesi gün aynı oyunda yan yana gelirdik. Özür dilemeyi de barışmayı da çoğu zaman büyüklerden öğrenmeden, hayatın içinde öğrenirdik.

Şimdi çocukların hayatına bakıyorum. Sokaklar duruyor ama çocuklar yok. Salıncaklar boş, apartmanların önündeki kaldırımlar sessiz, eskiden çocuk sesleriyle yankılanan mahalle araları şimdi otomobillerin park alanına dönüşmüş. Bir zamanlar çocukların dünyası olan sokaklar, bugün onların uzak durması gereken tehlikeli yerlere dönüşmüş gibi.

Çünkü artık bir çocuğun dışarı çıkması bile başlı başına bir kaygı konusu. Trafik, güvensizlik, sokaklardaki şiddet, kontrolsüz çevreler... Anne babalar çocuklarını korumak isterken onları evlerin içine çekiyor. Fakat insan bazen düşünmeden edemiyor: Bir çocuğu tehlikelerden korumak adına onu hayatın kendisinden uzaklaştırıyor olabilir miyiz?

Elbette bugünün çocuklarını bizim çocukluğumuzun içine geri götüremeyiz. Zaman değişti, şehirler büyüdü, hayatın koşulları farklılaştı. Bizim kuşağımızın da yoksulluğu, korkuları, eksiklikleri vardı. Her çocuk eşit şartlarda büyümedi. Ancak bütün eksikliklerimizin arasında sahip olduğumuz bir şey vardı: Birbirimizle temas edebildiğimiz bir dünya.

Bugünün çocukları ise çoğu zaman daha doğdukları andan itibaren ekranların çevrelediği bir hayatın içine gözlerini açıyor. Yemek yerken telefon, yolculukta tablet, evde televizyon, uyumadan önce birkaç video... Çocuk henüz dünyayı tanımadan dünya onun avuçlarına bırakılıyor. Bir ekranın içinde binlerce insanla karşılaşabiliyor ama yanı başındaki arkadaşının yüzündeki hüznü fark etmeyebiliyor.

Teknolojiye bütünüyle karşı çıkmak elbette akılcı değil. Dijital dünya bilgiye ulaşmanın, öğrenmenin ve iletişim kurmanın önemli bir aracı. Mesele teknolojinin varlığı değil, hayatımızdaki yerinin giderek büyümesi ve çocukluğun doğal ihtiyaçlarının onun gölgesinde kalması.

Türkiye İstatistik Kurumu'nun 2024 yılında yayımladığı Çocuklarda Bilişim Teknolojileri Kullanım Araştırması bu konuda düşündürücü sonuçlar ortaya koyuyor. Araştırmaya katılan çocukların yüzde 34,4'ü ekran başında daha fazla zaman geçirdiği için daha az kitap okuduğunu, yüzde 25,5'i ailesiyle daha az vakit geçirdiğini, yüzde 18,6'sı ise arkadaşlarıyla yüz yüze daha az görüştüğünü ve daha az oyun oynadığını belirtiyor.

Bu rakamların her birinin ardında belki de yarım kalmış bir oyun, ertelenmiş bir sohbet, okunmamış bir kitap ve kurulmamış bir arkadaşlık var.

Bir çocuğun dünyasını yalnızca ekran süresiyle ölçemeyiz. UNICEF'in Haziran 2025 tarihli Dijital Bir Dünyada Çocukluk raporu da ekran başında geçirilen sürenin tek başına ruh sağlığına doğrudan zarar verdiğine ilişkin açık bir kanıt bulunmadığını vurguluyor. Buna karşılık çevrim içi zorbalık, istismar ve zararlı içeriklerle karşılaşmanın çocukların ruh sağlığı açısından ciddi riskler taşıdığını belirtiyor. Yani mesele yalnızca telefonun kaç saat kullanıldığı değil; çocuğun o ekranın içinde nasıl bir dünyayla karşılaştığı.

Bir düşünün: Henüz hayatı tanımaya çalışan bir çocuğun karşısına şiddetin, aşağılamanın, hakaretin ve insanı değersizleştiren görüntülerin hiçbir sınır tanımadan çıkabildiği bir dünya koyuyoruz. Sonra da onun neden öfkeli olduğunu, neden sabırsızlaştığını, neden yalnızlaştığını anlamaya çalışıyoruz.

Asıl soru şu: Çocuklar değişirken onları yetiştiren dünya nasıl bir değişimden geçiyor?

ÇOCUKLUĞUN YERİNİ NE ALDI?

Eskiden bir çocuk arkadaşlarıyla oyun oynarken paylaşmayı öğrenirdi. Bir oyuncak için kavga eder, sonra sırayla oynamayı keşfederdi. Bir oyunun kurallarını birlikte belirler, anlaşmazlıkları kendi aralarında çözmeye çalışırlardı. Düşer, kalkar, bazen ağlar ama yeniden koşmaya başlardı.

Bugün ise birçok çocuk, daha fazla vakti sanal dünyada geçiriyor. Bir oyunda yenilince öfkeleniyor, bir videonun altında aşağılanabiliyor, hiç tanımadığı insanların acımasız yorumlarıyla karşılaşabiliyor. Üstelik sanal dünyadaki zorbalık, okul zili çaldığında ya da çocuk eve döndüğünde sona ermiyor. Telefonun ekranından odasına kadar girebiliyor.

Bir zamanlar okuldan çıkan çocuk, çantasını bir kenara bırakıp sokağa koşardı. Şimdi okuldan eve dönen çocuğun ilk yöneldiği şeylerden biri çoğu zaman telefon oluyor. Elbette bütün çocuklar aynı değil; kitap okuyan, spor yapan, arkadaşlarıyla vakit geçiren, sanatla ilgilenen pek çok çocuk da var. Fakat çocukların gündelik hayatında ekranların kapladığı alanı görmezden gelemeyiz.

Daha da düşündürücü olan, çocukların yalnızca oyun alanlarının değil, güven duygularının da daralması.

Okullarda yaşanan akran zorbalığı, fiziksel kavgalar, tehditler ve giderek görünür hâle gelen şiddet olayları artık yalnızca birkaç öğrencinin disiplin sorunu olarak değerlendirilemez. Bunlar, çocukların içinde büyüdüğü toplumsal iklimin de bir parçasıdır.

Bu tablonun ne kadar derinleştiğini gösteren daha güncel bir araştırma da var. Eğitim-Bir-Sen Stratejik Araştırmalar Merkezi (EBSAM) tarafından 27 Ekim 2026 tarihinde kamuoyuyla paylaşılan Güvenli Okul ve Akran Zorbalığı araştırması, çocukların okul ortamında karşı karşıya kaldığı şiddetin düşündürücü boyutlarını ortaya koyuyor. Toplam 7 bin 793 kişinin katıldığı araştırmada, ortaokul ve lise öğrencilerinin yüzde 18,1'i ayda bir veya iki kez hakaret ya da alaya maruz kaldığını belirtirken, yüzde 10,5'i bu durumla haftada bir veya iki kez karşılaştığını, yüzde 10,2'si ise neredeyse her gün hakaret ve alaya uğradığını ifade ediyor. Öğrencilerin yüzde 24,8'inin son bir yıl içerisinde zorbalıkla ilgili okul yönetimine bildirimde bulunmuş olması da meselenin birkaç münferit olaydan ibaret olmadığını gösteriyor. Araştırmanın belki de en çarpıcı sonuçlarından biri ise velilerin yüzde 88'inin çocuklarının siber zorbalığa maruz kalıp kalmadığını bilmemesi. Demek ki çocuklarımızın yalnızca sokakta değil, odalarına kapandıklarında da karşı karşıya kaldıkları bir şiddet var. Üstelik bu şiddet çoğu zaman görünmüyor; bir ekranın arkasında, sessizce büyüyor. Bir çocuğun yaşadığı korkuyu ailesinden bile saklamak zorunda kalması, üzerinde durmamız gereken başka bir yaraya işaret ediyor.

Bu oranlar yalnızca istatistik değildir. Bir okul koridorunda başı öne eğik yürüyen, teneffüste arkadaşlarının yanına gitmeye çekinen, her sabah okula giderken karnında bir korkuyla uyanan çocukların hikâyesidir.

Şiddet birdenbire ortaya çıkmıyor. Çocuklar dünyayı izleyerek, büyüklerin davranışlarını taklit ederek, çevrelerinde gördüklerini anlamlandırarak büyüyor. Evde, sokakta, okulda, televizyonda ve dijital mecralarda karşılarına çıkan dilin de bu süreçte payı var.

Büyüklerin birbirine bağırdığı, farklı düşüncelerin hakaretle karşılandığı, gücün haklılığın önüne geçtiği bir toplumda çocuklardan nasıl sakin, anlayışlı ve merhametli olmalarını bekleyebiliriz?

Bir çocuğa şiddetin yanlış olduğunu anlatırken onun her gün şiddetin sıradanlaştırıldığı bir dünyaya tanıklık etmesine engel olamıyorsak, sözlerimiz ne kadar etkili olabilir?

Çocukların yalnızca matematik, Türkçe ve fen bilgisi öğrenmeye ihtiyacı yok. Birbirlerini dinlemeyi, farklılıklarla yaşamayı, öfkelerini yönetmeyi, bir başkasının acısını anlamayı da öğrenmeleri gerekiyor. Okul dediğimiz yer yalnızca sınavlara hazırlayan bir bina değil, insan olmayı öğrendiğimiz bir yaşam alanı olmalı.

BİZ ÇOCUKLARIMIZA NASIL BİR DÜNYA BIRAKIYORUZ?

Belki de en çok burada durup düşünmeliyiz.

Çocuklarımızın geleceği için sürekli daha iyi okullar, daha iyi telefonlar, daha iyi bilgisayarlar, daha iyi imkânlar arıyoruz. Onlara daha konforlu odalar, daha pahalı oyuncaklar, daha güçlü cihazlar sunmaya çalışıyoruz. Fakat bir çocuğun ihtiyacı olan şey yalnızca sahip oldukları değildir. Bazen bir babanın onunla oynadığı yarım saatlik bir oyun, bazen annesiyle yaptığı uzun bir yürüyüş, bazen de arkadaşlarıyla hiçbir amaç gütmeden koştuğu bir sokak, inanın en pahalı oyuncaktan çok daha değerlidir.

Çocukların biraz sıkılmaya, kendi oyunlarını kurmaya, hayal güçlerini kullanmaya, kirlenmeye, düşmeye, yeniden kalkmaya ihtiyaçları var. Her boşluklarını bir etkinlikle, her sessizliklerini bir ekranla doldurmak zorunda değiliz.

Çünkü çocukluk, yalnızca büyümeye hazırlık dönemi değildir. Kendi başına yaşanması gereken bir hayattır. Ve o hayatın geri dönüşü yoktur.

Bazen eski mahallemizi düşünüyorum. Birbirine karışan çocuk seslerini, top peşinde koşarken yükselen bağırışları, pencerelerden sarkan anneleri, akşam karanlığında eve dönmek istemeyen çocukları... O günlerde çocuk olduğumuzu biliyorduk ama bir gün o sokakları özleyeceğimizi bilmiyorduk.

Şimdi o sokaklardan geçerken insanın içinde tuhaf bir eksiklik beliriyor. Binalar yerinde, kaldırımlar yerinde, yollar yerinde... Ama çocukluk yok.

Özellikle çocukluğumuzu bir günde kaybetmedik. Biraz biraz kaybettik. Önce oyun alanlarımız azaldı, sonra sokaklarımız daraldı. Ardından birbirimize ayırdığımız zaman eksildi. Sonra telefonlar, ekranlar, kaygılar ve korkular hayatımızın merkezine yerleşti.

Oysa bütün bunlar olurken çocuklarımızın büyüdüğünü sandık.

Şunu biliyorum ki onlar büyümediler; büyümek zorunda bırakıldılar.

Bir gün kendi çocuklarına anlatacakları bir mahalleleri, unutamayacakları bir sokak oyunları, akşam eve çağrıldıklarında yarım bıraktıkları bir maçları olsun isterdim. Bir ağacın gölgesinde hayal kurabilsinler, bir arkadaşlarının kapısını çalıp dışarı çağırabilsinler, kaybetmenin de kazanmak kadar hayatın parçası olduğunu öğrenebilsinler isterdim.

Çünkü bir çocuğun hafızasında yalnızca aldığı oyuncaklar değil, birlikte güldüğü insanlar kalır.

Yoksa çocuklarımıza daha iyi bir gelecek hazırlamaya çalışırken onların bugününü mü ellerinden alıyoruz?

Çocukluğun telafisi yok. Bir çocuğun bugün yaşayamadığı oyun, yarın başka bir oyuncakla tamamlanmayacak. Bugün kuramadığı dostluk, yıllar sonra satın alınabilecek bir şey olmayacak.

Ve insanın içini en çok acıtan da bu: Biz çocukluğumuzu geride bıraktık; peki çocuklarımızın geride bırakacakları nasıl bir çocukluğu olacak?