100 Soru 100 Cevap ve İnsan Merkezli Yeni Dünya Düzeni Önerisi
HER GÜN BİR SORU BİR CEVAP
Hazırlayan: Mali Müşavir ve Bağımsız Denetçi İkram İpek
7. Gün 7. Soru
Yapay zekâ ve robotlar geliştikçe insan emeği tamamen değersizleşir mi? Hangi mesleklerde insana her zaman ihtiyaç duyulur?
Yapay zekâ ve robot teknolojilerinin hızla gelişmesi, çalışma hayatında çok büyük bir dönüşüme yol açacaktır. Bugün insanlar tarafından yapılan pek çok fiziksel ve zihinsel görev, gelecekte makineler tarafından daha hızlı, daha ucuz ve daha hatasız biçimde gerçekleştirilebilecektir.
Fakat bu gelişme, insan emeğinin tamamen değersizleşeceği anlamına gelmez. Değersizleşecek olan insanın kendisi değil; bazı mesleklerdeki tekrarlanan, standartlaştırılabilen ve kolayca otomatikleştirilebilen görevlerdir.
İnsan emeği ortadan kalkmayacak, ancak biçim değiştirecektir.
1 Mesleklerden önce görevler değişecektir
Yapay zekâ çoğu zaman bir mesleği bütünüyle ortadan kaldırmak yerine, o mesleğin içindeki belirli görevleri devralacaktır.
Örneğin bir mali müşavirin yaptığı bazı hesaplamalar, belge kontrolleri, beyanname hazırlıkları ve raporlama işlemleri yapay zekâ tarafından gerçekleştirilebilir. Ancak müşterinin özel durumunu değerlendirmek, mevzuatı yorumlamak, hukuki ve mali riskleri açıklamak, güven ilişkisi kurmak ve nihai sorumluluğu üstlenmek için yine insana ihtiyaç duyulacaktır.
Benzer şekilde yapay zekâ bir doktorun görüntüleri incelemesine, hastalık ihtimallerini sıralamasına ve tedavi seçeneklerini karşılaştırmasına yardımcı olabilir. Fakat hastaya kötü bir haberi uygun bir dille vermek, hastanın korkularını anlamak ve onun hayat şartlarına göre karar almak yalnızca teknik bir hesaplama değildir.
Bu nedenle gelecekte birçok meslek yok olmaktan çok, yapay zekâyla birlikte yeniden şekillenecektir.
2 Tekrarlanan işler daha hızlı otomatikleşecektir
Önceden belirlenmiş kurallara dayanan, sürekli tekrarlanan ve sonucu kolayca ölçülebilen işler otomasyondan daha fazla etkilenecektir.
Standart veri girişi ve belge işleme
Basit muhasebe kayıtları
Tekrarlanan fabrika ve montaj işleri
Depolama, paketleme ve sınıflandırma
Basit müşteri hizmetleri
Standart metin ve rapor hazırlama
Bazı ulaşım ve teslimat görevleri
Rutin kontrol ve takip işlemleri
Ancak bir işin teknik olarak otomatikleştirilebilmesi, hemen ve bütünüyle ortadan kalkacağı anlamına gelmez. Robotların kurulması, enerji tüketimi, bakımı, onarımı, güvenliği ve denetlenmesi de maliyetlidir. Bu nedenle dönüşümün hızı ülkeden ülkeye ve sektörden sektöre değişecektir.
3 İnsan ilişkisine dayanan meslekler önemini koruyacaktır
İnsan yalnızca mal ve hizmet satın alan ekonomik bir varlık değildir. Anlaşılmak, güvenmek, sevilmek, teselli edilmek ve kendisine değer verildiğini hissetmek ister.
Bu nedenle doğrudan insan ilişkisine dayanan mesleklerde insana duyulan ihtiyaç devam edecektir. Doktorluk, hemşirelik, psikolojik danışmanlık, yaşlı ve çocuk bakımı, öğretmenlik, sosyal hizmetler ve rehberlik gibi alanlarda yapay zekâ güçlü bir yardımcı olabilir; fakat insanın yerini tamamen alması kolay değildir.
Bir çocuk yalnızca bilgiye değil, ilgiye ve örnek alabileceği bir insana ihtiyaç duyar. Bir hasta yalnızca teşhise değil, güven duygusuna da ihtiyaç duyar. Yaşlı bir insan için verilen hizmetin yanında sohbet, merhamet ve insan sıcaklığı da değerlidir.
Makine bir kişinin söylediklerini analiz edebilir; fakat insan olmanın getirdiği ortak hayat tecrübesini bütünüyle yaşayamaz.
4 Ahlaki ve hukuki sorumluluk insanda kalmalıdır
Yapay zekâ seçenekler sunabilir, tahminlerde bulunabilir ve kararları destekleyebilir. Ancak insan hayatını etkileyen önemli kararlarda son söz bütünüyle makinelere bırakılmamalıdır.
Bir hastanın hangi tedaviyi göreceği
Bir sanığın suçlu olup olmadığı
Bir çocuğun ailesinden ayrılıp ayrılmayacağı
Bir kişinin krediye veya sosyal yardıma erişimi
Savaşta silah kullanma kararı
Bir çalışanın işe alınması veya işten çıkarılması
gibi konular yalnızca algoritmalar tarafından karara bağlanmamalıdır.
Çünkü yapay zekânın vereceği karar yanlış olduğunda, bu kararın sorumlusunun kim olduğu sorusu ortaya çıkacaktır. Yazılım şirketi mi, sistemi kullanan kurum mu, yöneticiler mi, yoksa kararın uygulanmasına izin veren devlet mi sorumlu olacaktır?
İnsan hayatını etkileyen alanlarda yetki sahibi olan kişi ve kurumlar, sorumluluğu bir makinenin üzerine bırakamaz. Nihai kararın ve hukuki sorumluluğun insanda kalması gerekir.
5 Yaratıcılık gerektiren meslekler dönüşecek fakat bitmeyecektir
Yapay zekâ resim, müzik, metin, tasarım ve video üretebilir. Ancak yaratıcı faaliyet yalnızca yeni bir içerik ortaya çıkarmaktan ibaret değildir. Sanatçının yaşadığı hayat, taşıdığı duygu, mensup olduğu kültür ve anlatmak istediği düşünce de eserin bir parçasıdır.
Gelecekte yapay zekâ sanatçıların, yazarların, mimarların, tasarımcıların ve sinemacıların kullandığı güçlü bir araç hâline gelecektir. Bazı işler daha kısa sürede tamamlanacak, üretim maliyetleri düşecek ve çok daha fazla içerik üretilecektir.
Fakat insan tarafından meydana getirilen eserlerin ayrı bir anlam ve değere sahip olması devam edebilir. Çünkü insanlar yalnızca eseri değil, o eserin arkasındaki insanı ve hikâyeyi de önemser.
6 El becerisi ve değişken ortam gerektiren işler devam edecektir
Robotlar fabrika gibi düzenli ve kontrol edilebilir ortamlarda son derece başarılı olabilir. Ancak her evin, binanın, tarlanın ve çalışma alanının şartları birbirinden farklıdır.
Bir elektrikçinin eski bir binadaki arızayı bulması, bir tesisatçının beklenmeyen bir sorunu çözmesi, bir ustanın dar bir alanda onarım yapması veya bir çiftçinin toprak ve hava şartlarına göre hızlı karar vermesi, yalnızca önceden programlanmış hareketlerden oluşmaz.
Robotlar zamanla bu alanlarda da gelişecektir. Ancak değişken şartlara uyum sağlama, beklenmeyen problemleri çözme ve farklı insanlarla doğrudan iletişim kurma yeteneği nedeniyle insan ustalara uzun süre ihtiyaç duyulacaktır.
7 Bilimsel araştırma insan merakına ihtiyaç duyar
Yapay zekâ çok büyük miktarda veriyi inceleyebilir, bilimsel yayınları karşılaştırabilir ve yeni deney önerileri geliştirebilir. Fakat bilim yalnızca mevcut bilgileri bir araya getirmek değildir.
Bilimsel ilerlemenin başlangıcında çoğu zaman bir insanın sorduğu sıra dışı bir soru vardır: Bu neden böyle oluyor? Başka bir yöntem mümkün olabilir mi? Bugüne kadar yanlış kabul edilen bir düşünce var mı?
İnsan merakı, hayal gücü ve bilinmeyene yönelme arzusu bilimsel gelişmenin temel kaynaklarıdır. Geleceğin bilim insanları yapay zekâyla birlikte çalışacak, fakat araştırmanın amacını ve insanlık için taşıdığı anlamı belirleme görevi insanda kalacaktır.
8 Yönetim ve liderlik yalnızca veriyle açıklanamaz
Yapay zekâ yöneticilere güçlü analizler sunabilir. Üretim miktarını, maliyetleri, personel ihtiyacını ve yatırım risklerini hesaplayabilir. Fakat liderlik yalnızca en yüksek verimi elde etmek değildir.
İnsanları ortak bir amaç etrafında birleştirmek
Güven oluşturmak
Kriz anlarında sorumluluk üstlenmek
Çalışanların duygularını ve ihtiyaçlarını anlamak
Adalet duygusunu korumak
Topluma karşı taşınan sorumluluğu dikkate almak
Bu nedenle devlet yönetimi, şirket yöneticiliği ve toplumsal liderlik tamamen yapay zekâya devredilmemelidir. Teknoloji danışman olabilir; fakat toplumun geleceğini belirleyen iradenin insanlarda kalması gerekir.
9 Yeni meslekler ortaya çıkacaktır
Geçmişte teknolojik gelişmeler bazı meslekleri ortadan kaldırırken daha önce bulunmayan yeni meslekler de oluşturmuştur. Yapay zekâ ve robotik çağında da benzer bir dönüşüm yaşanacaktır.
Yapay zekâ sistemlerinin denetlenmesi
Robot bakım ve onarımı
Yapay zekâ güvenliği
Veri ve mahremiyet koruması
Algoritmik ayrımcılığın denetlenmesi
İnsan ve robot çalışma düzeninin kurulması
Dijital eğitim ve mesleki dönüşüm danışmanlığı
Yapay zekâ etiği
Yenilenebilir enerji ve enerji depolama
Biyoteknoloji ve ileri malzeme teknolojileri
Yaşlı bakımı ve kişiselleştirilmiş sağlık hizmetleri
Sanal ortam ve dijital içerik geliştirme
Dolayısıyla geleceğin temel sorusu yalnızca hangi mesleklerin kaybolacağı değildir. Ortaya çıkacak yeni mesleklere insanları nasıl hazırlayacağımızı da sormamız gerekir.
10 İnsan emeğinin değeri yalnızca ekonomik verimle ölçülmemelidir
Bir robotun insandan daha hızlı üretim yapabilmesi, insanı değersiz hâle getirmez. Çünkü insanın değeri bir günde kaç ürün ürettiğiyle ölçülemez.
Bir annenin çocuğuna gösterdiği sevgi, bir kişinin yaşlı anne ve babasına bakması, bir öğretmenin öğrencisine umut vermesi veya bir insanın toplum için gönüllü çalışması ekonomik hesaplarda yeterince görünmeyebilir. Buna rağmen bunlar toplumun devamı için son derece değerlidir.
Gelecekte insanları yalnızca üretim kapasiteleriyle değerlendiren bir sistem kurulursa, çalışamayan veya otomasyon nedeniyle işini kaybeden milyonlarca kişi kendisini gereksiz hissedebilir. Bu durum ekonomik sorunların yanında psikolojik ve toplumsal sorunlara da yol açar.
İnsan onuru, sahip olduğu işe ve kazandığı paraya bağlanmamalıdır.
11 Asıl tehlike yapay zekâ değil, mülkiyetin belli ellerde toplanmasıdır
Robotların ve yapay zekânın çok fazla üretim yapması, ortaya çıkan zenginliğin toplumun tamamına adil biçimde dağıtılacağı anlamına gelmez.
Eğer robotlar, veriler, enerji kaynakları ve üretim tesisleri az sayıda şirketin elinde toplanırsa, teknoloji toplumun genel refahını artırırken aynı zamanda gelir ve servet eşitsizliğini de büyütebilir. Robotlar üretim yaparken milyonlarca insan işsiz kalabilir; buna karşılık üretim araçlarının sahipleri olağanüstü bir ekonomik ve siyasi güce ulaşabilir.
Bu durumda sorun, insan emeğinin teknik olarak değersizleşmesinden çok, insanların üretimden doğan refahtan pay alamaması olacaktır.
Robotik üretimden elde edilen kazancın adil vergilendirilmesi
Çalışanların şirket kârından pay alması
Geniş toplum kesimlerinin teknoloji şirketlerine ortak olabilmesi
Kamuya ait yapay zekâ ve robotik altyapıların kurulması
Herkes için nitelikli ve ücretsiz eğitim sağlanması
İşini kaybeden insanların yeni mesleklere hazırlanması
Temel gelir veya sosyal destek sistemlerinin insan onuruna uygun olması
12 İnsanları yardıma bağımlı hâle getiren bir düzen kurulmamalıdır
Robotlar nedeniyle geniş çaplı işsizlik ortaya çıkarsa devletler insanlara dijital para, sosyal yardım veya belirli harcama kuponları verebilir. Ancak bu destekler insanların yalnızca hayatta kalmasına yetecek kadar olur ve bütün ekonomik güç robotik şirketlerin elinde toplanırsa, yeni bir bağımlılık düzeni meydana gelebilir.
İnsanlara sadece tüketebilecekleri sınırlı bir kredi vermek yeterli değildir. İnsanların üretime, mülkiyete, yatırıma ve servet edinme imkânına da sahip olması gerekir.
Sosyal destek sistemi vatandaşın hayatını sürekli denetleyen, neleri satın alabileceğini belirleyen ve kullanılmayan hakkını ay sonunda silen bir kontrol aracına dönüşmemelidir.
Amaç insanları devlete veya şirketlere bağımlı hâle getirmek değil; teknolojik refahtan pay alan özgür bireyler olarak yaşamalarını sağlamaktır.
Hangi mesleklerde insana her zaman ihtiyaç duyulacaktır
Teknolojinin gelecekte ulaşacağı seviyeyi kesin olarak bilemeyiz. Bu nedenle hiçbir mesleğin sonsuza kadar değişmeden kalacağını söylemek mümkün değildir. Ancak aşağıdaki alanlarda insanın rolünün uzun süre devam etmesi beklenebilir:
1. Doktorluk, hemşirelik ve hasta bakımı
2. Psikologluk, psikiyatri ve sosyal hizmetler
3. Öğretmenlik, çocuk gelişimi ve özel eğitim
4. Yaşlı ve engelli bakımı
5. Hâkimlik, savcılık, avukatlık ve arabuluculuk
6. Bilimsel araştırma ve buluş geliştirme
7. Sanat, edebiyat, tasarım ve kültürel üretim
8. Liderlik, yönetim ve diplomasi
9. Acil durum, afet ve kurtarma hizmetleri
10. Elektrikçilik, tesisatçılık, tamircilik ve ustalık işleri
11. Tarım ve hayvancılıkta değişken koşullara dayanan görevler
12. Yapay zekâ ve robotların denetim, bakım ve güvenliği
13. Manevi rehberlik ve toplumsal dayanışma hizmetleri
14. İnsan güvenine ve kişisel sorumluluğa dayanan meslekler
15. Yeni fikir, amaç ve toplumsal değer üreten çalışmalar
Bu mesleklerin hiçbiri teknolojiden etkilenmeden kalmayacaktır. Fakat yapay zekâ bu alanlarda insanın bütünüyle yerine geçmekten çok, insanın gücünü ve çalışma kapasitesini artıran bir yardımcı olacaktır.
İnsan merkezli yeni dünya düzeni için önerilerimiz
İnsan emeğinin değersizleşmesini önlemek amacıyla şu ilkelerin uygulanmasını öneriyoruz:
1. Yapay zekâ insanın rakibi değil, yardımcısı olarak kullanılmalıdır.
2. İnsan hayatını etkileyen kararlarda son yetki ve sorumluluk insanda kalmalıdır.
3. Otomasyon nedeniyle oluşan kazanç yalnızca şirket sahiplerine bırakılmamalıdır.
4. Çalışma süreleri ücret kaybı olmadan kademeli şekilde azaltılmalıdır.
5. İşten çıkarma yerine iş paylaşımı modelleri uygulanmalıdır.
6. Her vatandaşa hayatı boyunca ücretsiz mesleki eğitim hakkı verilmelidir.
7. Çalışanların robotik üretimden doğan verimlilik kazancına ortak olması sağlanmalıdır.
8. Küçük işletmelerin yapay zekâ ve robot teknolojilerine erişimi desteklenmelidir.
9. Sosyal yardımlar vatandaşları sürekli bağımlı hâle getirmemelidir.
10. İnsanların yalnızca geçinmesine değil, mülk ve servet edinmesine de imkân tanınmalıdır.
11. Bakım, eğitim ve gönüllülük gibi toplumsal değeri yüksek faaliyetler desteklenmelidir.
12. Yapay zekâ sistemleri bağımsız ve şeffaf kurumlar tarafından denetlenmelidir.
13. Kişisel veriler şirketlerin sınırsız mülkiyetine bırakılmamalıdır.
14. İnsan onuru ekonomik verimlilikten üstün tutulmalıdır.
15. Teknolojik ilerlemenin temel amacı insanı işsiz ve çaresiz bırakmak değil, daha özgür ve huzurlu yaşatmaktır.
Sonuç
Yapay zekâ ve robotlar insan emeğini tamamen ortadan kaldırmayacak; çalışma hayatını ve mesleklerin içeriğini büyük ölçüde değiştirecektir. Tekrarlanan görevlerin önemli bir bölümü makinelere geçerken insan ilişkisi, merhamet, ahlaki sorumluluk, yaratıcılık, liderlik ve değişken şartlarda karar verme gerektiren alanlarda insanlara ihtiyaç devam edecektir.
Buradaki temel mesele, insanlarla makineler arasında bir yarış kurulması değildir. Asıl mesele, makinelerin meydana getirdiği üretim gücünün ve zenginliğin kimlerin elinde toplanacağıdır.
Eğer teknoloji yalnızca az sayıdaki şirketin kazancını artırırsa, insan emeği ekonomik ve toplumsal bakımdan değersizleşebilir. Fakat teknoloji toplumun ortak refahını yükseltmek, çalışma sürelerini azaltmak, insanlara eğitim ve mülkiyet imkânı sağlamak amacıyla kullanılırsa yeni bir medeniyet döneminin kapısını açabilir.
Robotlar insanın elinden işi almak için değil, insanın omuzlarındaki ağır yükü almak için çalışmalıdır.
İnsanın değeri, bir makineden daha hızlı çalışmasında değil; vicdan, merhamet, irade ve sorumluluk sahibi olmasındadır.
Yarın 8. Soru
Yapay zekâ ve robotların oluşturduğu ekonomik zenginlik toplumun tamamına nasıl adil biçimde dağıtılabilir?