15. Gün 15. Soru

İnsanlara yalnızca yardım vermek onları devlete bağımlı hâle getirir mi?

Yapay zekâ ve robotların insanların yaptığı işlerin önemli bir bölümünü üstlenmesi durumunda milyonlarca insanın düzenli çalışma gelirini kaybetme tehlikesi bulunmaktadır.

Böyle bir dönemde devletin vatandaşını açlık, yoksulluk ve evsizlik karşısında yalnız bırakması kabul edilemez. Vatandaşlık temel geliri, işsizlik desteği ve sosyal yardımlar insanların hayatını devam ettirebilmesi için gerekli olabilir.

Ancak insanlara yalnızca yaşayabilecekleri kadar yardım vermek, uzun vadede onları devlete bağımlı hâle getirebilir. Vatandaşın çalışma, üretme, yatırım yapma, girişim kurma ve mülk edinme imkânı ortadan kaldırılırsa sosyal yardım bir güvence olmaktan çıkarak bağımlılık düzenine dönüşebilir.

İnsanlara yalnızca geçinebilecekleri kadar yardım değil, kendi geleceklerini kurabilecekleri imkânlar verilmelidir.

Sosyal yardım neden gereklidir

İşini kendi kusuru olmadan kaybeden bir insanın belirli bir süre desteklenmesi sosyal devletin sorumluluğudur. Yaşlılar, engelliler, hastalar, çocuklar, işsizler ve çalışmasına rağmen temel ihtiyaçlarını karşılayamayan aileler korunmalıdır.

Robotik dönüşüm nedeniyle milyonlarca insanın aynı anda işini kaybetmesi hâlinde geleneksel aile dayanışması veya geçici işsizlik ödeneği yeterli olmayabilir. Bu nedenle gelecekte temel gelir gerekli hâle gelebilir. Fakat yardımın amacı vatandaşı yalnızca hayatta tutmak değil, onun insan onuruna uygun bir hayat kurmasını sağlamak olmalıdır.

Yardım ne zaman bağımlılığa dönüşür

Bir sosyal destek sistemi şu şartlarda bağımlılık oluşturabilir:

· Yardım, çalışmaya veya üretime yönlendiren imkânlarla desteklenmiyorsa

· Vatandaş yardımını kaybetmemek için iş aramaktan vazgeçiyorsa

· Kazanılan her ek gelir nedeniyle yardım tamamen kesiliyorsa

· İnsanların birikim yapmasına ve mülk edinmesine izin verilmiyorsa

· Yardım alan kişiler siyasi veya idari baskıya açık hâle geliyorsa

· Devlet desteği vatandaşın davranışlarını kontrol etmek için kullanılıyorsa

· İnsanlar ömür boyu sınırlı bir dijital ödemeyle yaşamaya mecbur bırakılıyorsa

Yardım alan bir vatandaş çalışmaya başladığında desteğin tamamı bir anda kesilirse çalışmak ekonomik bakımdan anlamsız hâle gelebilir. Bu nedenle yardımlar kademeli azaltılmalı, çalışan kişi kazandığı gelirin önemli bir bölümünü elinde tutabilmelidir.

Yalnızca tüketici hâline gelen insan

İnsan yalnızca yemek yiyen, barınan ve alışveriş yapan bir canlı değildir. İnsan üretmek, başarmak, ailesine katkıda bulunmak, toplumda değer görmek ve geleceğe bir eser bırakmak ister.

Devletin verdiği sınırlı gelir temel ihtiyaçları karşılayabilir. Ancak kişiye üretime katılma fırsatı verilmezse insan kendisini gereksiz ve değersiz hissedebilir. Uzun süreli işsizlik yalnızlık, umutsuzluk, özgüven kaybı ve toplumsal hayattan uzaklaşma doğurabilir. Bu nedenle gelecek politikaları yalnızca gelir dağıtımına değil, insanlara amaç ve sorumluluk kazandırmaya da yönelmelidir.

Ekonomik bağımlılık siyasi bağımlılığa dönüşebilir

Vatandaşın bütün gelirinin devlet tarafından verilen dijital yardıma bağlı olduğunu düşünelim. Devlet bu geliri azaltma, durdurma veya belirli şartlara bağlama yetkisine sahip olursa vatandaş kendisini özgürce ifade etmekten çekinebilir.

İnsanlar yardımını kaybetmemek için siyasi görüşlerini açıklamaktan, kamu kurumlarını eleştirmekten, toplantıya katılmaktan, sendikaya üye olmaktan veya yanlış gördüğü kararlara itiraz etmekten kaçınabilir.

Sosyal yardım hiçbir siyasi sadakat şartına bağlanmamalıdır. Vatandaşın temel yaşam güvencesi, iktidarlar tarafından verilen bir lütuf değil, kanunla korunan bir sosyal hak olmalıdır.

Yardım alan insan servet edinebilmeli midir

Evet. İnsan merkezli bir düzende vatandaş yalnızca aylık ihtiyacını karşılayan bir ödeme almamalı; tasarruf edebilmeli, yatırım yapabilmeli ve mülk edinebilmelidir.

Yardım alan kişinin küçük bir birikim yaptığı için desteğinin kesilmesi, onu sürekli yoksulluk sınırında kalmaya zorlar. Böyle bir sistem yoksulluğu ortadan kaldırmaz; yalnızca yönetir.

· Parasını biriktirebilmeli ve ailesine aktarabilmeli

· Küçük bir işletme kurabilmeli

· Robotik ve teknolojik şirketlere ortak olabilmeli

· Ev, arsa ve üretim aracı edinebilmelidir

Amaç herkesi devlete muhtaç hâle getirmek değil, devlet desteğine ihtiyaç duymayacağı bir ekonomik güce ulaştırmak olmalıdır.

Yardımla birlikte hangi imkânlar sağlanmalıdır

1. Ücretsiz veya uygun maliyetli mesleki eğitim

2. Yapay zekâ ve teknoloji okuryazarlığı

3. Girişimcilik ve üretim kredileri

4. Küçük işletmelere robot ve makine kiralama desteği

5. Tarım, enerji ve yerel üretim kooperatiflerine ortaklık imkânı

6. Vatandaşların teknoloji fonlarına katılması

7. Kısmi zamanlı ve esnek çalışma seçenekleri

8. Gençlere üretim alanı, atölye ve laboratuvar desteği

9. Evlenmek ve aile kurmak isteyenlere konut desteği

10. Engelliler ve yaşlılar için bağımsız yaşam hizmetleri

Bu imkânlar sağlanırsa sosyal yardım insanı pasifleştiren bir ödeme değil, yeniden ayağa kalkmasını sağlayan bir başlangıç desteği olabilir.

İnsan merkezli yeni dünya düzeni önerimiz

Gelecekte robotlar ve yapay zekâ büyük bir üretim gücü oluşturacaktır. Bu zenginliğin küçük bir bölümü vatandaşlara yardım olarak verilip büyük kısmı robotların sahiplerinde kalırsa toplum iki sınıfa ayrılabilir: Bir tarafta robotlara, verilere ve teknoloji şirketlerine sahip olan çok zengin bir azınlık; diğer tarafta devletin verdiği sınırlı gelirle yaşamaya mecbur kalan geniş bir halk kitlesi bulunabilir.

Bunun yerine vatandaşlar robotik üretimin ortağı yapılmalıdır. Ulusal teknoloji fonları kurulmalı, otomasyon kazançlarının bir bölümü bu fonlara aktarılmalı ve her vatandaşın gelecekte pay sahibi olması sağlanmalıdır.

Sosyal devlet vatandaşına yalnızca balık vermemeli; balık tutmayı öğretmenin ötesine geçerek ona göle, tekneye ve üretim araçlarına ortak olma imkânı da sağlamalıdır.

Sonuç

Sosyal yardım ve vatandaşlık temel geliri, yapay zekâ çağında milyonlarca insanı yoksulluktan koruyabilir. Bu nedenle yardım sistemlerini tamamen reddetmek doğru değildir.

Fakat insanlara yalnızca yaşayabilecekleri kadar para verip onları üretimden, mülkiyetten ve karar mekanizmalarından uzaklaştırmak yeni bir bağımlılık düzeni oluşturabilir.

Doğru sistem, vatandaşı devlete ömür boyu muhtaç bırakmamalıdır. İnsanlara temel güvence sağlarken eğitim, çalışma, girişimcilik, tasarruf, yatırım ve mülkiyet yollarını da açık tutmalıdır.

İnsan merkezli devlet, vatandaşına yalnızca yardım veren devlet değildir; vatandaşını üretimin, mülkiyetin ve teknolojik zenginliğin ortağı yapan devlettir.

Yarın 16. Soru

İnsanların çalışmadan gelir alması üretme ve mücadele etme isteğini azaltır mı?

Bu yazı, Mali Müşavir ve Bağımsız Denetçi İkram İpek tarafından hazırlanan Yapay Zekâ ve Robotik Çağında İnsanların Geleceği başlıklı 100 soruluk yazı dizisinin on beşinci bölümüdür