Yapay zekâ ve robotik sistemler gelecekte yalnızca birer teknolojik araç olmayacaktır. Fabrikaları çalıştıracak, tarımsal üretimi yönetecek, sağlık hizmetlerine yardımcı olacak, taşımacılığı düzenleyecek ve ekonomik değerin önemli bir bölümünü meydana getirecektir.

Bu nedenle robotların ve yapay zekâ sistemlerinin kime ait olacağı, gelecekte zenginliğin ve siyasi gücün kimlerin elinde toplanacağını da belirleyecektir.

Eğer bu teknolojilerin tamamı az sayıdaki özel şirketin mülkiyetinde olursa çok büyük bir şirket egemenliği ortaya çıkabilir. Tamamı devletin mülkiyetine verilirse verimsizlik, siyasi müdahale ve vatandaşların gözetlenmesi tehlikesi doğabilir.

Robotların çalışanlara ait olması ekonomik adaleti güçlendirebilir; fakat her işletmede uygulanması kolay olmayabilir. Teknolojik varlıkların toplumun tamamına ait sayılması ise güzel bir amaç olmakla birlikte bunun nasıl yönetileceği ve vatandaşlara nasıl pay verileceği açıkça belirlenmelidir.

İnsan merkezli yeni dünya düzeninde özel, kamu, çalışan ve toplumsal mülkiyet modellerinin dengeli biçimde birlikte bulunması gerekir.

1 Mülkiyet neden bu kadar önemlidir

Bir robot yalnızca fiziksel bir makine değildir. Robot üretim yapabilir, insan emeğinin yerini alabilir, şirketin maliyetlerini azaltabilir, günün yirmi dört saati çalışabilir, büyük miktarda veri toplayabilir ve sahibine devamlı gelir kazandırabilir.

Bir insan çalışarak belirli bir süre gelir elde edebilir. Fakat bir robotun sahibi, robot çalıştığı sürece onun meydana getirdiği ekonomik değerden pay alabilir.

Gelecekte servetin temel kaynaklarından biri robotlara ve yapay zekâ sistemlerine sahip olmak olacaktır. Toplumun büyük bölümü robot sahibi değilken küçük bir kesim milyonlarca robota sahip olursa servet eşitsizliği bugünkünden çok daha fazla büyüyebilir.

Asıl mesele robotların ekonomik gücünün kimler adına çalışacağıdır.

2 Bütün robotlar özel şirketlere ait olursa ne olur

Özel şirketler sermaye koyar, risk alır, araştırma yapar, yeni ürün geliştirir ve teknolojilerin piyasaya ulaşmasını sağlar. Bu nedenle özel mülkiyet tamamen kaldırılmamalı; girişimcilik, rekabet ve yatırım özgürlüğü korunmalıdır.

· Hızlı yatırım kararları

· Yenilik ve girişimcilik

· Rekabet yoluyla ürün kalitesinin yükselmesi

· Maliyetlerin azaltılması

· Yeni teknolojilerin geliştirilmesi

· Uluslararası pazarlara açılma

· Yeni şirketlerin ve mesleklerin doğması

özel mülkiyetin önemli yararlarıdır. Ancak robotlar ve yapay zekâ birkaç büyük şirketin elinde toplanırsa küçük işletmeler rekabet edemez, çalışanların pazarlık gücü azalır, üretim kazancı birkaç kişide toplanır, şirketler devletlerden daha güçlü hâle gelebilir ve vatandaşlar şirketlerin hizmetlerine bağımlı kalabilir.

Özel mülkiyet korunmalı; ancak sınırsız şirket egemenliğine izin verilmemelidir.

3 Bütün robotlar devlete ait olursa ne olur

Devlet, halkın ortak ihtiyaçlarını karşılamak ve stratejik alanları korumak için bazı yapay zekâ ve robotik sistemlere sahip olabilir.

· Savunma ve millî güvenlik

· Sağlık altyapısı

· Eğitim

· Enerji üretimi ve dağıtımı

· Su kaynakları

· Haberleşme altyapısı

· Ulaşım sistemleri

· Afet ve acil durum hizmetleri

· Kamu verileri

· Kritik yapay zekâ altyapıları

gibi alanlarda kamu mülkiyeti veya güçlü kamu denetimi gerekli olabilir. Devlete ait sistemler kâr getirmeyen fakat vatandaşlar için gerekli hizmetlerin devamını sağlayabilir.

Fakat bütün robotların devlete ait olması siyasi kadrolaşma, verimsiz yönetim, bürokratik yavaşlık, kamu kaynaklarının israfı, siyasi gözetim ve ekonomik gücün tek merkezde toplanması tehlikesini doğurur.

Devlet teknolojinin tek sahibi değil; vatandaşların haklarını koruyan, şirketleri denetleyen ve stratejik alanlarda kamu yararını güvence altına alan kurum olmalıdır.

4 Robotların çalışanlara ait olması mümkün müdür

Çalışanlar yalnızca ücret alan kişiler olarak kalmamalı, çalıştıkları işletmelerin teknolojik varlıklarına da ortak olabilmelidir. Bir şirket yıllarca çalışanlarının emeğiyle büyüdükten sonra robotlara geçip aynı çalışanları işten çıkarıyorsa burada adalet sorunu ortaya çıkar.

· Çalışanlara şirket hissesi verilmesi

· Kâr paylaşım sistemi

· Robot yatırım fonlarına çalışanların ortak edilmesi

· Çalışan kooperatifleri

· Emeklilik fonlarının teknoloji şirketlerine yatırımı

· Otomasyon kazancından çalışanlara pay verilmesi

· Patent ve buluş gelirlerinin paylaşılması

· İşten çıkarma yerine çalışma süresinin azaltılması

çalışan ortaklığının araçları olabilir. Yüz çalışanın bulunduğu bir fabrika aynı üretimi elli çalışanla yapabilecek hâle gelirse elli kişiyi çıkarmak tek seçenek değildir; bütün çalışanlar daha kısa süre çalışabilir veya verimlilik kazancına ortak olabilir.

Ancak çalışan mülkiyeti tek başına bütün sorunları çözmez. Şirket zarar edebilir veya teknoloji eskiyebilir. Çalışanların bütün birikimlerini tek şirkete yatırması büyük risk oluşturur. Bu nedenle ortaklık gönüllü ve şeffaf olmalı, ücret ile sosyal güvenlik haklarının yerine geçirilmemelidir.

5 Toplumsal mülkiyet ne anlama gelir

Toplumsal mülkiyet, her robotun doğrudan vatandaşlar arasında paylaştırılması anlamına gelmez. Milyonlarca vatandaşın tek tek bir fabrika robotunu yönetmesi mümkün değildir.

· Ulusal Yapay Zekâ ve Robotik Gelecek Fonu

· Vatandaş yatırım fonları

· Kamu emeklilik fonları

· Belediye ve yerel yönetim işletmeleri

· Üretim kooperatifleri

· Üniversite ve toplum ortaklı teknoloji merkezleri

· Kamu ve özel sektör ortaklıkları

· Vatandaşlara ait dijital hisseler

toplumsal mülkiyetin uygulama biçimleri olabilir. Toplum adına kurulan fonlar teknoloji şirketlerine ve robotik fabrikalara yatırım yapabilir; elde edilen gelir teknoloji payı, kamu hizmeti veya uzun vadeli yatırım hesabı şeklinde vatandaşlara aktarılabilir.

Toplum adına tutulan varlıklar hükümetin günlük harcamaları için kullanılmamalı, gelecek nesillerin hakkı olarak korunmalıdır.

6 En doğru çözüm karma mülkiyet modelidir

Her sektörün ihtiyacı aynı değildir. Bu nedenle tek bir mülkiyet modeli bütün ekonomi için uygun olmayacaktır.

· Özel şirketler yatırım yapar ve yenilik geliştirir

· Devlet stratejik alanları ve vatandaş haklarını korur

· Çalışanlar işletmelerin teknolojik kazancına ortak olur

· Toplumsal fonlar toplum adına uzun vadeli yatırım yapar

· Kooperatifler küçük üreticilerin birlikte teknoloji sahibi olmasını sağlar

· Üniversiteler açık bilimsel altyapılar geliştirir

Bu modelde hiçbir taraf sınırsız güce sahip olmaz. Şirketlerin girişim özgürlüğü korunurken tekelleşmeleri önlenir. Çalışanlar üretimden pay alırken yatırım riskinin tamamını üstlenmez. Vatandaşlar sosyal yardım alan kişiler değil, teknolojik üretimin ortakları hâline gelir.

7 Hangi alanlar özel mülkiyette bulunabilir

Tüketici ürünleri, ticari yazılımlar, sanayi robotları, hizmet robotları ve yenilikçi girişimler büyük ölçüde özel sektör tarafından geliştirilebilir.

· Rekabet kurallarına uymak

· Çalışan haklarını korumak

· Kişisel verileri izinsiz kullanmamak

· Algoritmik kararları denetime açmak

· Güvenlik standartlarına uymak

· Vergileri adil biçimde ödemek

· Tekel oluşturmamak

· İnsan hayatını etkileyen kararlarda insan denetimini korumak

özel şirketlerin temel sorumlulukları olmalıdır. Özel mülkiyet, toplumsal sorumluluktan muafiyet anlamına gelmemelidir.

8 Hangi alanlarda kamu mülkiyeti gereklidir

Bir yapay zekâ veya robotik sistemin kontrolü ülkenin bağımsızlığını, millî güvenliğini veya vatandaşların temel haklarını doğrudan etkiliyorsa devletin o alanda mülkiyet sahibi olması gerekebilir.

· Millî savunma yapay zekâsı

· Devletin kimlik ve nüfus sistemleri

· Kritik sağlık verileri

· Enerji şebekelerinin kontrolü

· Su ve baraj yönetimi

· Acil durum haberleşmesi

· Seçim altyapıları

· Kamuya ait stratejik veri merkezleri

tamamen yabancı veya denetlenemeyen özel şirketlere bırakılamaz. Ancak kamu mülkiyetindeki sistemler de siyasi iktidarın sınırsız kontrolüne verilmemeli; bağımsız denetim, yargı denetimi, şeffaflık ve kişisel verilerin korunması güvence altında olmalıdır.

9 Kooperatif modeli yeniden önem kazanabilir

Küçük çiftçiler, esnaflar, üreticiler ve girişimciler tek başlarına pahalı robotlara sahip olamayabilir. Fakat kooperatif kurarak ortak teknoloji satın alabilirler.

· Otonom traktör

· Ürün toplama robotu

· İlaçlama dronu

· Toprak analiz sistemi

· Sulama yapay zekâsı

· Ortak depolama ve paketleme tesisi

bir tarım kooperatifi tarafından ortaklaşa kullanılabilir. Aynı model sanayi sitelerinde, taşımacılıkta, sağlık hizmetlerinde ve küçük işletmelerde de uygulanabilir. Kooperatiflerde siyasi müdahaleyi, kötü yönetimi ve kaynak israfını önlemek için profesyonel yönetim ve bağımsız denetim zorunlu olmalıdır.

10 Kamu ve özel sektör ortaklıkları nasıl kurulmalıdır

Bazı büyük teknoloji yatırımları devletin veya özel sektörün tek başına üstlenemeyeceği kadar maliyetli olabilir. Bu durumlarda kamu ve özel sektör ortaklığı kurulabilir. Ancak zararların devlete, kârların yalnızca özel şirkete bırakıldığı bir ortaklık modeli adil değildir.

· Devletin koyduğu sermayenin açıklanması

· Özel şirketin üstlendiği riskin tanımlanması

· Kâr paylaşımının önceden belirlenmesi

· Kamu zararına garantilerden kaçınılması

· Sözleşmelerin kamuoyuna açıklanması

· Bağımsız denetim yapılması

· Teknoloji ve bilgi transferinin sağlanması

· Kamuya devredilecek hakların açıklanması

gereklidir. Toplumun parasıyla kurulan bir sistemin bütün kazancı özel şirkete bırakılamaz.

11 Yabancı şirketlerin mülkiyeti sınırlandırılmalı mıdır

Yabancı yatırımlar sermaye, teknoloji ve ihracat imkânı sağlayabilir. Bu nedenle bütün yabancı yatırımları engellemek doğru değildir. Fakat kritik yapay zekâ altyapısının, verilerin, haberleşme sistemlerinin, enerji ağlarının veya savunma teknolojilerinin tamamen yabancı şirketlerin kontrolüne geçmesi millî güvenlik sorunu oluşturabilir.

· Yerli ortaklık

· Teknoloji transferi

· Verilerin ülke içinde korunması

· Yerli personel yetiştirilmesi

· Kaynak kodu ve güvenlik denetimi

· Belirli oranda kamu veya yerli sermaye payı

gibi şartlar stratejik alanlarda getirilebilir. Amaç dünyaya kapanmak değil, teknoloji alışverişini ülkenin bağımsızlığını koruyarak gerçekleştirmektir.

12 Yapay zekâ modellerinin arkasındaki veriler kime aittir

Yapay zekâ sistemleri büyük miktarda insan verisi, yazı, görüntü, ses ve davranış kaydıyla geliştirilmektedir. Bu durumda yalnızca yazılımın değil, sistemi meydana getiren verilerin kime ait olduğu da önemlidir.

Bir kişinin özel verisi izinsiz kullanılırsa mülkiyet ve mahremiyet hakkı ihlal edilebilir. Toplumun ortak kültürel ve bilimsel birikimi kapalı ticari mülkiyete dönüştürülebilir.

· Kişisel verilerin kişiye ait olması

· Kamu verilerinin kamu yararına kullanılması

· Ticari veri kullanımının açık kurallara bağlanması

· Eser sahiplerinin haklarının korunması

· Hassas verilerin özel izne tabi olması

· Veri kaynaklarının belirli ölçüde açıklanması

· Toplumsal veriden doğan kazançtan topluma pay verilmesi

sağlanmalıdır. Bilgiye erişim özgürlüğü ile kişisel ve fikrî mülkiyet hakları arasında adil bir denge kurulmalıdır.

13 Açık kaynak yapay zekâ neden önemlidir

Bütün güçlü yapay zekâ sistemlerinin birkaç şirketin kapalı mülkiyetinde olması ülkeleri, üniversiteleri ve küçük işletmeleri bu şirketlere bağımlı hâle getirebilir.

· Üniversitelerin araştırma yapması

· Küçük girişimlerin ürün geliştirmesi

· Sistemlerin bağımsız denetlenmesi

· Yerel dillere ve ihtiyaçlara uygun modeller kurulması

· Teknolojik tekelleşmenin azaltılması

açık kaynak sistemlerle desteklenebilir. Ancak tehlikeli kabiliyetlerin güvenlik önlemi olmadan paylaşılması kötüye kullanım riski doğurur. Açıklık, sistemlerin risk düzeyine göre ve sorumlu biçimde uygulanmalıdır.

14 Mülkiyet hakkı sorumlulukla birlikte bulunmalıdır

Bir kişi veya şirket bir yapay zekâ sisteminin sahibi olduğunda yalnızca kazanç hakkına değil, sistemin verdiği zararlardan doğan sorumluluğa da sahip olmalıdır.

Bir robotun sebep olduğu iş kazası, sürücüsüz aracın yaptığı kaza veya yapay zekânın ayrımcı kararı karşısında sorumluluk; robotun üreticisi, yazılımı geliştiren şirket, sistemi işleten kurum, bakım kuruluşu ve son kararı veren kişi arasında kusur ve yetkiye göre paylaştırılabilir.

Teknolojinin sahibi kazancı alırken meydana gelen zararı topluma yükleyemez.

15 Gelecek nesiller de teknolojik mülkiyetten pay almalıdır

Bugün kurulan yapay zekâ ve robotik sistemler gelecek nesillerin hayatını da etkileyecektir. Kamuya ait teknolojik varlıkların kısa vadeli bütçe ihtiyacı için satılması, gelecek nesillerin hakkının tüketilmesi anlamına gelebilir.

Ulusal teknoloji fonlarındaki ana sermaye korunmalı, yalnızca elde edilen gelirin belirli bir bölümü kullanılmalıdır. Her çocuk adına gelecek yatırım hesabı açılması, teknolojik mülkiyetin nesiller arasında daha adil paylaşılmasına katkı sağlayabilir.

· Eğitim

· Konut

· İş kurma

· Bilimsel araştırma

· Teknolojik yatırım

bu hesapların yetişkinlik dönemindeki kullanım alanları olabilir.

Önerdiğimiz karma mülkiyet modeli

Özel şirketler

Ticari ürünlerin geliştirilmesi, üretim, ihracat, hizmet robotları ve yenilikçi girişimlerde temel rol üstlenmelidir.

Devlet

Millî güvenlik, kritik altyapı, kamu verileri ve temel hizmetlerde mülkiyet veya belirleyici denetim sahibi olmalıdır.

Çalışanlar

Şirket hisseleri, kâr payları, emeklilik fonları ve kooperatifler yoluyla robotik üretim kazancına ortak edilmelidir.

Toplum

Ulusal Yapay Zekâ ve Robotik Gelecek Fonu aracılığıyla stratejik teknoloji yatırımlarında uzun vadeli pay sahibi olmalıdır.

Yerel yönetimler ve kooperatifler

Tarım, ulaşım, enerji, bakım ve yerel üretimde ortak robotik sistemler kurabilmelidir.

Üniversiteler

Bilimsel araştırma için açık, bağımsız ve kamu yararına çalışan yapay zekâ altyapılarına sahip olmalıdır.

İnsan merkezli yeni dünya düzeni için önerilerimiz

1. Yapay zekâ ve robotların tamamı tek bir mülkiyet türünün kontrolüne verilmemelidir.

2. Özel mülkiyet ve girişim özgürlüğü korunmalı, teknolojik tekelleşme önlenmelidir.

3. Stratejik yapay zekâ ve robotik altyapılarda devletin mülkiyet veya denetim hakkı bulunmalıdır.

4. Devlete ait teknolojiler siyasi gözetim ve baskı amacıyla kullanılamamalıdır.

5. Çalışanlar kâr payı, hisse ve yatırım fonları yoluyla robotik üretime ortak edilmelidir.

6. Çalışan ortaklığı ücret ve sosyal güvenlik haklarının yerine geçirilmemelidir.

7. Ulusal Yapay Zekâ ve Robotik Gelecek Fonu toplum adına teknoloji yatırımları yapmalıdır.

8. Kamuya ait teknolojik varlıkların gelirleri gelecek nesillerin hakları gözetilerek kullanılmalıdır.

9. Küçük işletmeler ve çiftçiler için teknoloji kooperatifleri kurulmalıdır.

10. Kamu ve özel sektör ortaklıklarında risk, yatırım ve kâr adil biçimde paylaşılmalıdır.

11. Kritik teknolojilerde yabancı yatırımlara yerli ortaklık ve teknoloji transferi şartları getirilebilmelidir.

12. Kişisel veriler insanların izni olmadan ticari mülkiyete dönüştürülmemelidir.

13. Açık kaynaklı ve kamu yararına çalışan yapay zekâ sistemleri desteklenmelidir.

14. Teknolojinin sahibi, sistemin oluşturduğu zararlardan da sorumlu tutulmalıdır.

15. Her vatandaşın teknolojik üretimden pay alabileceği mülkiyet ve yatırım araçları geliştirilmelidir.

Sonuç

Yapay zekâ ve robotların mülkiyeti yalnızca özel şirketlere bırakılırsa ekonomik güç az sayıda kişinin elinde toplanabilir. Tamamı devlete verilirse siyasi ve bürokratik bir teknoloji tekeli oluşabilir. Yalnızca çalışan mülkiyetine dayanan bir sistem ise gerekli sermayeyi ve yatırım çeşitliliğini sağlamakta yetersiz kalabilir.

Bu nedenle en uygun çözüm; özel şirketlerin girişim gücünü, devletin kamu sorumluluğunu, çalışanların üretimdeki hakkını ve toplumun ortak geleceğini aynı sistem içinde bir araya getiren karma mülkiyet modelidir.

Robotik sistemleri geliştiren yatırımcı kazanç elde edebilmelidir. Fakat çalışanlar, vatandaşlar ve gelecek nesiller de bu üretim gücünden pay almalıdır.

Devlet teknolojinin tek sahibi değil, adil düzenin güvencesi olmalıdır. Özel şirketler teknolojinin efendisi değil, toplum içinde sorumluluk taşıyan üretici kuruluşlar olmalıdır. Çalışanlar yalnızca işini kaybetme tehlikesi yaşayan kişiler değil, teknolojik verimliliğin ortakları hâline gelmelidir.

Geleceğin en büyük ayrımı çalışanlarla çalışmayanlar arasında değil, robotlara sahip olanlarla robotların üretimine bağımlı yaşayanlar arasında ortaya çıkabilir.

Geleceğin adil düzeni, teknolojik mülkiyeti birkaç elde toplayan değil; yatırımcıyı, çalışanı, devleti ve toplumu dengeli biçimde ortak eden bir düzen olmalıdır.