Yapay zekâ ile haftada kaç gün ve günde kaç saat çalışacağız?

Yapay zekâ ve robotlar çalışma hayatını nasıl değiştirecek; haftada kaç gün ve günde kaç saat çalışacağız?

Yapay zekâ ve robotik sistemlerin gelişmesi yalnızca hangi mesleklerin ortadan kalkacağını değil, insanların ne kadar süre çalışacağını da belirleyecektir.

Bugün birçok ülkede standart çalışma düzeni haftada beş gün ve yaklaşık kırk saat üzerinden kurulmuştur. Ancak yapay zekâ ve robotlar insanların daha önce günlerce süren işlerini birkaç saat içinde tamamlayabilirse mevcut çalışma sürelerinin değişmeden kalması tartışmalı hâle gelecektir.

Bu durumda toplumun önünde iki farklı yol bulunacaktır:

· Şirketler aynı üretimi daha az çalışanla gerçekleştirecek ve milyonlarca insan işsiz kalacaktır.

· Çalışma süreleri azaltılacak, mevcut işler daha fazla insan arasında paylaştırılacaktır.

Robotların sağladığı verimlilik yalnızca şirketlerin kârını mı artıracak, yoksa insanlara daha kısa çalışma süresi ve daha kaliteli bir hayat olarak mı dönecektir?

İnsan merkezli bir ekonomik düzende teknoloji, insanların işsiz kalmasına değil; daha az çalışarak daha iyi yaşamasına hizmet etmelidir.

1 Sekiz saatlik çalışma düzeni değişebilir

Sekiz saatlik çalışma düzeni, sanayi toplumunun ihtiyaçlarına göre şekillenmiştir. Fabrikalar insan emeğine ihtiyaç duyduğu için çalışanlar belirli saatlerde iş yerine gelmiş ve üretimi birlikte gerçekleştirmiştir.

Yapay zekâ ve robotik sistemler ise üretimin önemli bir bölümünü insan olmadan sürdürebilir. Robotlar:

· Dinlenmeden çalışabilir

· Gece vardiyasına ihtiyaç duymaz

· Hastalanmaz

· Yorulmaz

· Aynı işi tekrar tekrar yapabilir

· Üretimi günün yirmi dört saati sürdürebilir

Bu nedenle insanların da robotlarla aynı süre boyunca çalıştırılması gerekli olmayabilir. Bugün sekiz saatte yapılan bir iş yapay zekâ desteğiyle dört saatte tamamlanabiliyorsa çalışanı sekiz saat iş yerinde tutmak verimlilik değil, zaman kaybı olabilir.

Gelecekte günlük çalışma süresi bazı mesleklerde sekiz saatten altı saate, beş saate veya dört saate kadar düşebilir. Ancak bu azalma bütün mesleklerde aynı hızla gerçekleşmeyecektir.

2 Haftada dört gün çalışma yaygınlaşabilir

Yapay zekâ sayesinde çalışanların verimliliği yükselirse haftada beş gün yerine dört gün çalışma modeli uygulanabilir.

Dört günlük çalışma haftasında farklı modeller kullanılabilir:

· Dört gün boyunca sekiz saat çalışma

· Dört gün boyunca altı saat çalışma

· Haftanın farklı günlerinde dönüşümlü çalışma

· Belirli günlerde uzaktan çalışma

· Aynı iş yerinde farklı çalışan gruplarının vardiyalı görev yapması

Önemli olan çalışma süresinin azaltılması sırasında ücretlerin insan onuruna uygun seviyede korunmasıdır. Eğer çalışma günü beşten dörde düşürülürken ücret de aynı oranda azaltılırsa düşük gelirli çalışanlar geçim sıkıntısı yaşayabilir.

Teknolojik verimlilik arttığı hâlde çalışanın geliri düşüyor ve bütün kazanç şirket sahibine aktarılıyorsa çalışma süresinin azaltılması toplum için gerçek bir ilerleme oluşturmaz.

Çalışma süresi azalırken insanın geliri ve sosyal güvenliği korunmalıdır.

3 İşten çıkarma yerine iş paylaşımı uygulanabilir

Bir şirket yapay zekâ sayesinde aynı üretimi çalışanlarının yarısıyla gerçekleştirebiliyorsa ilk seçeneği çalışanların yarısını işten çıkarmak olabilir. Ancak başka bir seçenek daha vardır: Mevcut işi çalışanlar arasında paylaşmak.

Örneğin yüz kişinin haftada beş gün çalıştığı bir iş yerinde yapay zekâ verimliliği iki katına çıkarmışsa elli kişiyi işten çıkarmak yerine yüz kişinin çalışma süresi azaltılabilir.

Çalışanların bir bölümü haftanın ilk günlerinde, diğer bölümü sonraki günlerinde görev yapabilir. Böylece:

· İşsizlik azaltılabilir

· Çalışanların boş zamanı artabilir

· Ailelerine daha fazla zaman ayırmaları sağlanabilir

· İş kazaları ve yorgunluk azaltılabilir

· Toplumun satın alma gücü korunabilir

İş paylaşımı her sektör için aynı biçimde uygulanamayabilir. Ancak otomasyonun yoğun olduğu alanlarda önemli bir çözüm olabilir.

Robotlar işlerin yarısını yapıyorsa insanların yarısı işsiz kalmamalı; insanların çalışma süresi yarıya yaklaşmalıdır.

4 Çalışma süresinin azalması ücret kaybına dönüşmemelidir

Şirketler çalışma süresini azaltırken çalışanların ücretlerini de aynı oranda düşürmek isteyebilir. Fakat yapay zekâ ve robotlar sayesinde şirketin üretimi ve kazancı azalmıyorsa ücretlerin azaltılması adaletli olmayabilir.

Örneğin çalışan sekiz saat yerine dört saat çalışıyor fakat yapay zekâ desteğiyle eskisinden daha fazla üretim yapıyorsa şirketin ekonomik kaybı oluşmayabilir.

Bu durumda verimlilik kazancı üç taraf arasında paylaşılabilir:

· Çalışana daha fazla boş zaman

· Şirkete daha yüksek kâr

· Topluma vergi ve sosyal güvenlik geliri

Bütün kazancın yalnızca şirket sahibine verilmesi, teknolojik dönüşümün toplumda eşitsizliği büyütmesine yol açar. Bu nedenle devletler çalışma süresini azaltan fakat çalışanlarının ücretlerini ve istihdamını koruyan şirketlere vergi ve prim desteği sağlayabilir.

5 Her meslekte çalışma süresi aynı olmayacaktır

Yapay zekâ ve robotların etkisi meslekten mesleğe değişecektir. Bazı işler büyük ölçüde otomatikleşebilir:

· Veri girişi

· Standart muhasebe işlemleri

· Fabrika üretimi

· Depolama ve lojistik

· Çağrı merkezi hizmetleri

· Rutin raporlama

· Bankacılık işlemleri

· Belge inceleme

· Basit yazılım ve tasarım görevleri

Bazı mesleklerde ise insan varlığı önemini koruyacaktır:

· Çocuk eğitimi

· Yaşlı ve engelli bakımı

· Psikolojik destek

· Sağlık hizmetleri

· Adalet ve yargı

· Bağımsız denetim

· Kamu yönetimi

· Sanat ve kültür

· Afet ve kriz yönetimi

· İnsan ilişkisine dayalı hizmetler

Bu nedenle bütün çalışanlar için tek bir çalışma süresi belirlemek yerine sektörlere göre farklı modeller geliştirilebilir. Ağır ve tehlikeli işlerde çalışma süresi daha fazla azaltılabilir. İnsan ilişkisine dayalı işlerde ise yapay zekâ yardımcı araç olarak kullanılabilir.

6 İnsanlar yalnızca çalışmak için yaşamamalıdır

Bugünkü ekonomik düzende birçok insan hayatının büyük bölümünü işe gitmek, çalışmak ve eve dönmekle geçirmektedir.

Uzun çalışma süreleri aile ilişkilerini zayıflatabilir, çocuklara ayrılan zamanı azaltabilir, ruhsal yorgunluğa ve sağlık sorunlarına yol açabilir, eğitim ve kültür faaliyetlerini sınırlayabilir ve toplumsal dayanışmayı zayıflatabilir.

Yapay zekâ ve robotlar üretimin önemli bölümünü üstlenebiliyorsa insanların daha fazla boş zamana sahip olması doğal bir sonuç olmalıdır.

İnsanlar boş zamanlarında:

· Ailesiyle ilgilenebilir

· Çocuklarını yetiştirebilir

· Eğitim alabilir

· Yeni beceriler öğrenebilir

· Sanat ve sporla uğraşabilir

· Sosyal projelere katılabilir

· Bilimsel araştırma yapabilir

· Küçük girişimler kurabilir

· Dinlenebilir ve sağlığını koruyabilir

Çalışma süresinin azalması tembellik anlamına gelmez. İnsanın bütün hayatının ücretli işe bağlı olmaması anlamına gelir.

7 Uzaktan ve esnek çalışma artabilir

Yapay zekâ destekli çalışma araçları insanların belirli bir ofiste bulunma zorunluluğunu azaltabilir. Gelecekte bazı çalışanlar evden, ortak çalışma alanlarından, farklı şehirlerden, kırsal bölgelerden veya başka ülkelerden çalışabilir.

Bu durum ulaşım süresini, trafik yoğunluğunu ve iş yeri maliyetlerini azaltabilir. İnsanların büyük şehirlerde yaşama zorunluluğu da zayıflayabilir.

Ancak esnek çalışma, çalışanın günün her saatinde ulaşılabilir olması anlamına gelmemelidir. İşverenler yapay zekâ sistemleriyle çalışanların bilgisayar hareketlerini, ekran sürelerini, konuşmalarını ve davranışlarını sürekli izleyebilir.

Bu nedenle uzaktan çalışma düzeninde:

· Mesai saatleri açıkça belirlenmeli

· Çalışanın özel hayatı korunmalı

· Sürekli dijital gözetim yasaklanmalı

· Mesai dışında bağlantıyı kesme hakkı tanınmalı

· Performans yalnızca bilgisayar başında geçirilen süreyle ölçülmemelidir

Teknoloji çalışma özgürlüğünü artırırken insanı sürekli gözetlenen bir varlığa dönüştürmemelidir.

8 Yapay zekâ çalışanı yönetebilir fakat son karar insanda kalmalıdır

Gelecekte yapay zekâ sistemleri çalışanların vardiyalarını belirleyebilir, iş dağılımı yapabilir, performanslarını ölçebilir ve işe alım süreçlerini yönetebilir. Ancak tamamen otomatik karar sistemleri ciddi adaletsizlikler doğurabilir.

Bir çalışan yapay zekânın yanlış değerlendirmesiyle işten çıkarılabilir, performansı hatalı verilerle ölçülebilir, sağlık veya aile şartları dikkate alınmayabilir, ayrımcı bir algoritma nedeniyle işe alınmayabilir veya itiraz edebileceği bir insan bulamayabilir.

Bu nedenle çalışanların hayatını etkileyen önemli kararlarda son yetki insanda olmalıdır. Her çalışan:

· Hakkındaki algoritmik kararı öğrenebilmeli

· Kararın gerekçesini isteyebilmeli

· Yanlış verilere itiraz edebilmeli

· İnsan tarafından yeniden değerlendirme talep edebilmeli

· Kişisel verilerinin nasıl kullanıldığını bilmelidir

Yapay zekâ işverene yardımcı olabilir; fakat çalışan üzerinde sorgulanamaz bir hâkim hâline gelmemelidir.

9 Serbest ve proje bazlı çalışma yaygınlaşabilir

Yapay zekâ çağında sürekli ve tek işverene bağlı çalışma biçimi azalabilir. İnsanlar farklı şirketler için kısa süreli veya proje bazlı işler yapabilir. Bu model bazı insanlara özgürlük sağlayabilir. Ancak sosyal güvenlik açısından yeni sorunlar doğurabilir.

Proje bazlı çalışanlar düzenli gelirden, emeklilik güvencesinden, ücretli izinden, hastalık izninden, işsizlik sigortasından, kıdem ve ihbar haklarından mahrum kalabilir.

Bu nedenle sosyal güvenlik yalnızca tek işverene bağlı klasik iş sözleşmesine dayanmamalıdır. İnsan farklı işverenlerden gelir elde etse bile sosyal güvenlik primleri kişisel hesabında birikebilmeli; sağlık, emeklilik ve işsizlik güvencesi iş değiştirildiğinde kaybolmamalıdır.

Geleceğin çalışma düzeni esnek olabilir; fakat güvencesiz olmamalıdır.

10 Sürekli eğitim çalışma hayatının parçası olacaktır

Yapay zekâ bazı meslekleri ortadan kaldırırken yeni meslekler de oluşturacaktır. Ancak çalışanların bir defa eğitim alıp kırk yıl aynı işi yapması giderek zorlaşacaktır. İnsanların belirli aralıklarla yeni beceriler kazanması gerekecektir.

Gelecekte ihtiyaç duyulabilecek alanlar şunlar olabilir:

· Yapay zekâ sistemlerinin denetimi

· Robot bakımı ve onarımı

· Veri güvenliği

· Siber güvenlik

· İnsan ve robot iş birliği

· Yapay zekâ etiği

· Yenilenebilir enerji

· Sağlık teknolojileri

· Yaşlı ve engelli bakımı

· Psikolojik ve sosyal destek

· Yaratıcı sanatlar ve tasarım

Mesleki eğitim yalnızca çalışanın kendi sorumluluğuna bırakılmamalıdır. Eğitim giderlerine devlet, işveren, teknoloji şirketleri, meslek kuruluşları ve Ulusal Yapay Zekâ ve Robotik Gelecek Fonu birlikte katkıda bulunmalıdır.

İşini otomasyon nedeniyle kaybeden kişiye yalnızca ‘yeni bir meslek öğren’ demek yeterli değildir. Eğitim süresince geçimini sağlayacak gelir desteği de verilmelidir.

11 Çalışma süresinin azalması kadınları ve aileleri destekleyebilir

Uzun çalışma saatleri aile hayatını ve çocuk yetiştirmeyi zorlaştırmaktadır. Anne ve babaların günün büyük bölümünü işte geçirmesi çocuklarla geçirilen zamanı azaltabilir, aile içi iletişimi zayıflatabilir, çocuk bakım maliyetlerini artırabilir, evlilik ve çocuk sahibi olma kararlarını erteletebilir.

Haftada dört gün veya günlük altı saatlik çalışma düzeni ailelere daha fazla zaman kazandırabilir. Ancak çalışma süresinin azaltılması yalnızca kadınların evde daha fazla bakım işi yapması sonucunu doğurmamalıdır. Anne ve baba aile sorumluluklarını birlikte paylaşmalıdır.

Çocuklu ailelere:

· Esnek çalışma hakkı

· Anne ve babaya eşit izin

· Uygun maliyetli çocuk bakımı

· Uzaktan çalışma seçeneği

· Aile gelir desteği

sağlanmalıdır. Teknolojik verimlilik, aile kurumunun güçlenmesine ve insanların çocuk yetiştirmeye daha fazla zaman ayırmasına hizmet etmelidir.

12 İnsan çalışması tamamen ortadan kalkmayacaktır

Robotlar birçok işi yapabilecek olsa da insanların bütün çalışma hayatının sona ermesi yakın gelecekte gerçekçi görünmemektedir.

Çünkü insanlar yalnızca fiziksel üretim yapmaz. Aynı zamanda karar verir, sorumluluk üstlenir, insanlarla güven ilişkisi kurar, vicdani değerlendirme yapar, yeni fikirler üretir, toplumsal sorunları çözer, sanat ve kültür oluşturur, insanlara bakım ve destek sunar.

Ayrıca herkes yalnızca gelir elde etmek için çalışmaz. Çalışmak insanlara amaç, saygınlık, sosyal çevre ve topluma katkı duygusu da verebilir.

Bu nedenle gelecekte çalışma tamamen ortadan kalkmayabilir; fakat biçimi ve süresi değişebilir. İnsanlar daha kısa süre çalışabilir, daha sık meslek değiştirebilir ve yapay zekâyla birlikte görev yapabilir.

13 Haftada kaç gün ve kaç saat çalışacağız

Bütün dünya için kesin bir sayı vermek mümkün değildir. Çünkü ülkelerin gelişmişlik düzeyi, sektörleri ve robotlaşma oranları farklı olacaktır. Ancak insan merkezli bir geçiş planı şu aşamalardan oluşabilir:

Birinci aşama

· Haftada beş gün çalışma devam eder

· Günlük çalışma süresi sekiz saatten yedi saate düşürülür

· Fazla mesai sınırlandırılır

· Uzaktan ve esnek çalışma hakları geliştirilir

İkinci aşama

· Haftada dört gün çalışma yaygınlaştırılır

· Günlük çalışma süresi altı saat civarına indirilir

· Yapay zekâ verimlilik kazancı çalışanlarla paylaşılır

· Ücretler ve sosyal güvenlik hakları korunur

Üçüncü aşama

· Otomasyonun yoğun olduğu sektörlerde haftada üç veya dört gün çalışma uygulanır

· Günlük çalışma süresi dört ile altı saat arasında belirlenir

· Vatandaşlık temel geliri ve üretimden toplumsal pay sistemi devreye girer

· İnsanlar ücretli çalışma dışında eğitim, aile ve toplumsal hizmetlere daha fazla zaman ayırır

Uzun vadede bazı sektörlerde haftada üç gün, bazı sektörlerde dört gün ve bazı insan hizmetlerinde beş gün çalışma devam edebilir. Önemli olan tek bir sayı belirlemek değil, robotların sağladığı verimliliğin insanların zamanına ve yaşam kalitesine dönüşmesini sağlamaktır.

İnsan merkezli çalışma hayatı modeli

Yapay zekâ ve robotik çağında çalışma hayatı şu ilkelere dayanmalıdır:

1. Teknolojik verimlilik çalışanların işsiz kalmasına değil, çalışma süresinin azalmasına hizmet etmelidir.

2. İşten çıkarma yerine iş paylaşımı öncelikli olmalıdır.

3. Haftada dört gün ve günlük altı saatlik çalışma modelleri kademeli olarak denenmelidir.

4. Çalışma süresi azalırken ücretler ve sosyal güvenlik hakları korunmalıdır.

5. Çalışanını koruyan şirketlere vergi ve prim desteği verilmelidir.

6. Yapay zekâ ile çalışanların sürekli gözetlenmesi önlenmelidir.

7. Mesai dışında bağlantıyı kesme hakkı güvence altına alınmalıdır.

8. İşe alma ve işten çıkarma kararlarında son yetki insanda olmalıdır.

9. Algoritmik kararlara itiraz hakkı tanınmalıdır.

10. Proje bazlı çalışanların sağlık, emeklilik ve işsizlik güvencesi korunmalıdır.

11. Mesleki eğitim çalışma hayatının sürekli bir parçası olmalıdır.

12. İşini otomasyon nedeniyle kaybedenlere eğitim süresince gelir desteği verilmelidir.

13. Çocuklu ailelere ve bakım sorumluluğu bulunan çalışanlara esneklik sağlanmalıdır.

14. İnsan emeği gerektiren sağlık, eğitim, bakım ve denetim alanları desteklenmelidir.

15. Robotların oluşturduğu verimlilik kazancı şirket, çalışan ve toplum arasında adaletli biçimde paylaşılmalıdır.

Sonuç

Yapay zekâ ve robotlar çalışma hayatını köklü biçimde değiştirecektir. Bazı meslekler azalacak, bazıları dönüşecek ve yeni çalışma alanları ortaya çıkacaktır.

Ancak geleceğin nasıl şekilleneceği yalnızca teknolojinin gücüne bağlı değildir. Devletlerin, şirketlerin ve toplumun vereceği kararlar da belirleyici olacaktır.

Robotların verimliliği yalnızca şirketlerin çalışan sayısını azaltmak için kullanılırsa işsizlik, yoksulluk ve gelir eşitsizliği büyüyebilir. Aynı verimlilik çalışma sürelerini azaltmak, ücretleri korumak ve işleri paylaşmak için kullanılırsa insanlar daha az çalışarak daha kaliteli bir hayat yaşayabilir.

Yapay zekâ bir insanın sekiz saatte yaptığı işi dört saatte tamamlamasını sağlıyorsa çözüm, çalışanı işten çıkarmak değil; çalışma süresini azaltarak teknolojik kazancı insanla paylaşmaktır.

Gelecekte bazı insanlar haftada dört gün ve günde altı saat çalışabilir. Otomasyonun çok ilerlediği sektörlerde haftada üç günlük çalışma düzenine geçilebilir.

Fakat bu değişim kendiliğinden gerçekleşmeyecektir. Çalışma hukukunun, vergi sisteminin, sosyal güvenliğin ve gelir paylaşım düzeninin birlikte yenilenmesi gerekecektir.

Robotlar daha çok çalışırken insanlar işsiz ve yoksul kalmamalıdır. İnsanlar daha az çalışmalı; ailesine, eğitimine, sağlığına, topluma ve kendi hayatına daha fazla zaman ayırabilmelidir.

Teknolojinin gerçek başarısı, insanları işsiz bırakması değil; insanlara zaman kazandırmasıdır.

Yarın 7. Soru

Yapay zekâ ve robotlar geliştikçe insan emeği tamamen değersizleşir mi; hangi mesleklerde insana her zaman ihtiyaç duyulur?

Bu yazı, Mali Müşavir ve Bağımsız Denetçi İkram İpek tarafından hazırlanan Yapay Zekâ ve Robotik Çağında İnsanların Geleceği başlıklı 100 soruluk yazı dizisinin altıncı bölümüdür.