100 Soru 100 Cevap ve İnsan Merkezli Yeni Dünya Düzeni Önerisi
HER GÜN BİR SORU BİR CEVAP
Hazırlayan: Mali Müşavir ve Bağımsız Denetçi İkram İpek
12. Gün 12. Soru
Devlet tarafından verilecek temel gelir veya dijital para nasıl finanse edilmeli ve bu sistem enflasyona yol açmadan nasıl sürdürülebilir hâle getirilmelidir?
Yapay zekâ ve robotlar nedeniyle işsizlik artarsa devletlerin vatandaşlara temel gelir veya dijital para vermesi gündeme gelebilir.
Ancak devletin karşılıksız ve sınırsız para üretmesi kalıcı bir çözüm değildir. Piyasadaki para miktarı artarken mal ve hizmet üretimi aynı kalırsa fiyatlar yükselir. Vatandaşın hesabına daha fazla para yatırılmış olsa bile satın alma gücü artmayabilir.
Bu nedenle temel gelir sistemi yalnızca para dağıtma uygulaması olarak değil; üretim, vergi, yatırım ve sosyal güvenlik politikalarının birlikte yürütüldüğü bir ekonomik model olarak tasarlanmalıdır.
Dağıtılan para, ekonomide oluşan gerçek üretim ve verimlilik artışına dayanmalıdır.
Temel gelir hangi kaynaklardan finanse edilebilir
1 Otomasyon kazancından alınacak pay
Robot kullanan her şirkete doğrudan yüksek vergi koymak yatırımları yavaşlatabilir. Bunun yerine otomasyon sonucunda oluşan ilave kâr, verimlilik artışı ve azalan iş gücü maliyeti dikkate alınmalıdır.
Çalışanlarını koruyan, çalışma süresini azaltan ve personeline eğitim veren şirketlere avantaj sağlanabilir. Çok sayıda çalışanı çıkarırken yüksek otomasyon kazancı elde eden şirketlerden daha fazla toplumsal katkı alınabilir. Amaç teknolojiyi cezalandırmak değil, kazancın bir bölümünü topluma aktarmaktır.
2 Dijital ekonominin adil vergilendirilmesi
Bazı küresel teknoloji şirketleri bir ülkede büyük gelir elde ettiği hâlde kazançlarını düşük vergili ülkelere aktarabilir. Vergilendirme yalnızca şirket merkezine göre değil; ülkedeki kullanıcı sayısına, gelire, toplanan verilere, sunulan hizmetlere ve gerçek ekonomik faaliyete göre yapılmalıdır.
3 Ulusal Yapay Zekâ ve Robotik Gelecek Fonu
Otomasyon ve dijital ekonomiden elde edilen kamu gelirlerinin bir bölümü bağımsız bir fonda toplanabilir. Fon yapay zekâ ve robotik şirketlerine, enerjiye, yerli girişimlere, veri merkezlerine, grafen ve ileri malzemelere, biyoteknoloji ve sağlık teknolojilerine yatırım yapabilir.
Fonun ana sermayesi günlük bütçe harcamalarında kullanılmamalı; yatırım kazancının belirli bir bölümü vatandaşlara teknoloji payı olarak dağıtılmalıdır.
4 İsrafın ve kayıt dışı ekonominin azaltılması
Devlet yeni vergi koymadan önce mevcut kaynakları verimli kullanmalıdır. Kamu israfının, kayıt dışı gelirlerin, vergi kaçakçılığının ve gereksiz teşviklerin azaltılması önemli kaynak oluşturabilir. Vergi adaleti sağlanırken özel hayat ve kişisel veriler korunmalıdır.
Temel gelir enflasyona nasıl yol açabilir
Enflasyon yalnızca para miktarından kaynaklanmaz. Üretim yetersizliği, enerji maliyetleri, döviz kuru, ithalat bağımlılığı ve tekelleşme de fiyatları yükseltebilir.
Milyonlarca kişiye konut yardımı verilirken yeni konut üretilmezse kiralar; gıda desteği verilirken tarımsal üretim artırılmazsa gıda fiyatları yükselir. Bu nedenle temel gelirle birlikte şu alanlarda arz artırılmalıdır:
Tarımsal üretim
Konut arzı
Enerji üretimi
Sağlık ve bakım hizmetleri
Toplu ulaşım
Yerli sanayi üretimi
Para dağıtmak talebi artırır; üretimi artırmak bu talebi karşılar. Enflasyonu önlemek için ikisi birlikte yürütülmelidir.
Herkese aynı miktar mı verilmelidir
Toplumun tamamına eşit ödeme kolay ve şeffaftır. Fakat kaynakların sınırlı olduğu dönemlerde ihtiyaç sahiplerine daha yüksek destek gerekebilir. İki parçalı bir sistem kurulabilir:
1. Her vatandaşa asgari düzeyde teknoloji payı
2. İşsizlere, engellilere, yaşlılara ve çocuklu ailelere ihtiyaca göre ilave destek
Geliri yükselen kişinin temel ödemesi vergi sistemi aracılığıyla kademeli olarak geri alınabilir. Böylece işe başlayan insanın desteği bir anda kesilmez ve çalışma isteği cezalandırılmaz.
Dijital para nasıl kullanılmalıdır
Dijital ödeme maliyetleri azaltabilir; fakat vatandaşları denetleme aracına dönüşmemelidir. Vatandaş parasını harcayabilmeli, biriktirebilmeli, yatırımda kullanabilmeli, ailesine aktarabilmeli ve yasal sınırlar içinde nakde çevirebilmelidir.
Kullanılmayan paranın ay sonunda silinmesi tasarruf hakkını ortadan kaldırır. Yalnızca çocuk, sağlık veya afet yardımı gibi özel amaçlı desteklerde sınırlama uygulanabilir; genel temel gelir kişinin mülkiyetinde olmalıdır.
Temel gelir ne kadar olmalıdır
Miktar siyasi vaatlerle değil; enflasyon, millî gelir, üretim artışı, işsizlik, fonun yıllık kazancı, bütçe dengesi ve temel ihtiyaç maliyetleri dikkate alınarak belirlenmelidir. Ödeme ekonominin üretemeyeceği kadar yüksek, insan onurunu koruyamayacak kadar düşük olmamalıdır.
İnsan merkezli yeni dünya düzeni için önerilerimiz
1. Temel gelir sınırsız para basılarak finanse edilmemelidir.
2. Otomasyondan doğan olağanüstü kazancın bir bölümü topluma aktarılmalıdır.
3. Küresel dijital şirketler gelir elde ettikleri ülkelerde adil vergi ödemelidir.
4. Ulusal Yapay Zekâ ve Robotik Gelecek Fonu kurulmalıdır.
5. Fonun ana sermayesi korunmalı, yatırım gelirlerinin bir bölümü dağıtılmalıdır.
6. Kamu israfı, kayıt dışı ekonomi ve vergi kaçakçılığı azaltılmalıdır.
7. Temel gelir gerçek üretim ve verimlilik artışıyla dengelenmelidir.
8. Tarım, konut, enerji ve temel hizmet üretimi birlikte artırılmalıdır.
9. Dijital para vatandaşları gözetleme amacıyla kullanılmamalıdır.
10. Sistem bağımsız denetim, şeffaflık ve mali sürdürülebilirliğe dayanmalıdır.
Sonuç
Temel gelir doğru kurulursa yapay zekâ ve robotik dönüşüm döneminde güvence sağlayabilir. Fakat karşılıksız para basmaya dayanırsa enflasyonu yükselterek en fazla düşük gelirli vatandaşlara zarar verir.
Sürdürülebilir modelin kaynağı otomasyon kazancı, dijital ekonomi vergileri, kamu tasarrufu ve üretken teknoloji yatırımlarının geliri olmalıdır. Temel gelir dağıtılırken tarım, enerji, konut, sağlık ve sanayi üretimi de artırılmalıdır.
Temel gelirin karşılığı matbaada basılan para değil; robotların, yapay zekânın ve toplumun birlikte oluşturduğu gerçek üretim olmalıdır.
Yarın 13. Soru
Devlet desteklerinin dijital para hâline gelmesi vatandaşların özgürlüğünü sınırlar mı; dijital para bir sosyal yardım aracı mı, yoksa bir gözetim ve kontrol sistemine mi dönüşebilir?