13. Gün 13. Soru

Devlet desteklerinin dijital para hâline gelmesi vatandaşların özgürlüğünü sınırlar mı; dijital para bir sosyal yardım aracı mı, yoksa gözetim ve kontrol sistemine mi dönüşebilir?

Teknolojinin gelişmesiyle maaşların, sosyal yardımların ve temel gelir ödemelerinin dijital para üzerinden yapılması mümkündür.

Dijital para ödemeleri hızlandırabilir, taşıma maliyetini azaltabilir ve yardımların doğru kişilere ulaşmasını kolaylaştırabilir. Ancak gerekli hukuki güvenceler kurulmazsa vatandaşların bütün ekonomik hayatının izlenmesine de yol açabilir.

Bu nedenle asıl mesele paranın dijital olması değil, sistemi kimin, hangi yetkiyle ve hangi kurallarla kontrol edeceğidir.

Dijital para insanın hayatını kolaylaştıran bir ödeme aracı olmalı; vatandaşın hayatını yöneten görünmez bir kumandaya dönüşmemelidir.

Dijital paranın sağlayabileceği yararlar

· Sosyal yardımları hızlı ulaştırabilir

· Aracı maliyetlerini azaltabilir

· Sahtecilik ve kayıt dışılığı sınırlandırabilir

· Afet dönemlerinde acil ödeme sağlayabilir

· Bankacılık hizmetlerine erişemeyen insanlara ulaşabilir

· Vergi ve kamu ödemelerini kolaylaştırabilir

· Para transferlerinin güvenliğini artırabilir

Bu imkânlar özellikle yaşlılar, engelliler, kırsal bölgelerde yaşayanlar ve düşük gelirli aileler için faydalı olabilir. Ancak teknolojik kolaylık, vatandaşın temel haklarından vazgeçmesinin gerekçesi olamaz.

Dijital para nasıl kontrol aracına dönüşebilir

Dijital para programlanabilir bir yapıda olursa parayı veren kurum şu kararları teknik olarak uygulayabilir:

· Paranın hangi ürünlerde kullanılacağını belirlemek

· Belirli bölgelerde harcanmasını zorunlu tutmak

· Başkasına aktarılmasını engellemek

· Harcanmayan parayı ay sonunda silmek

· Tasarruf ve yatırımı yasaklamak

· Belirli kişilerin hesabını dondurmak

· Vatandaşın bütün alışveriş geçmişini izlemek

Bu yetkiler sınırsız bırakılırsa dijital para sosyal yardım aracından ekonomik kontrol sistemine dönüşebilir. Belirli bir amaç için verilen gıda veya sağlık yardımında makul sınırlama bulunabilir; fakat genel temel gelir alan vatandaşın ne yiyeceğine, nereye seyahat edeceğine veya parasını biriktirip biriktiremeyeceğine devlet karar vermemelidir.

Ay sonunda silinen para doğru mudur

Kullanılmayan dijital paranın ay sonunda silinmesi insanları sürekli harcamaya zorlar. Tasarruf yapma, geleceğe hazırlanma ve mülk edinme imkânını ortadan kaldırır.

· Parasını biriktirebilme

· Aile bireyine aktarabilme

· Yatırım yapabilme

· Borcunu ödeyebilme

· Gelecekteki ihtiyaçları için saklayabilme

vatandaşın hakları olmalıdır. Genel temel gelir veya teknoloji payı kişinin mülkiyetinde bulunmalıdır.

Bütün harcamalar izlenmeli midir

İşlemlerin kayıt altına alınması kara para, dolandırıcılık ve vergi kaçakçılığıyla mücadeleye yardımcı olabilir. Ancak herkesin bütün alışverişlerinin sürekli incelenmesi özel hayatın gizliliğini ortadan kaldırabilir.

Alınan ilaçlar, okunan kitaplar, gidilen yerler ve yapılan bağışlar kişinin sağlık durumu, düşünceleri ve inancı hakkında önemli bilgiler verebilir. Bu verilere yalnızca kanunda belirtilen şartlarla ve gerektiğinde yargı kararıyla erişilebilmelidir. Küçük günlük ödemelerde belirli ölçüde mahremiyet korunmalıdır.

Hesaplar hangi şartlarda dondurulabilir

Bir kişinin hesabının kapatılması gıda, ulaşım ve barınma imkânlarının da kesilmesi anlamına gelebilir. Bu nedenle hesap dondurma işlemi:

· Açık bir kanuna dayanmalı

· Somut gerekçe içermeli

· Vatandaşa bildirilmeli

· İtiraz hakkı tanımalı

· Bağımsız yargı denetimine açık olmalı

· Acil temel ihtiyaçları tamamen engellememelidir

Bir vatandaşın siyasi görüşü, eleştirisi veya barışçıl faaliyeti nedeniyle ekonomik sistemden çıkarılması kabul edilemez.

Nakit para tamamen kaldırılmalı mıdır

Dijital para yaygınlaşsa bile nakit paranın hemen tamamen kaldırılması doğru olmayabilir. Her vatandaş teknoloji kullanamayabilir; internet veya elektrik kesilebilir, siber saldırı yaşanabilir ya da telefon ve dijital kimlik kaybolabilir.

Geçiş döneminde nakit para korunmalı; dijital sistemlerin internet olmadan sınırlı ödeme yapabilen güvenli bir çevrim dışı seçeneği bulunmalıdır. Hiçbir vatandaş teknik arıza nedeniyle ekmek veya ilaç alamaz hâle gelmemelidir.

Dijital para özel şirketlere bırakılabilir mi

Dijital ödeme altyapısı yalnızca özel şirketlerin kontrolünde bulunursa ekonomik veriler ticari kazanç için kullanılabilir. Özel şirketler hizmet sunabilir; fakat temel kurallar devletçe belirlenmeli ve bağımsız kurumlarca denetlenmelidir.

Devlet de bu yetkiyi sınırsız kullanmamalıdır. Veri güvenliği, mahremiyet, yargı denetimi ve vatandaşın itiraz hakkı kanunla güvence altına alınmalıdır.

Önerdiğimiz özgürlük güvenceleri

1. Vatandaş parasını yasal amaçlarla serbestçe kullanabilmelidir.

2. Genel temel gelir ay sonunda silinmemelidir.

3. Para biriktirme, yatırım yapma ve aileye aktarma hakkı bulunmalıdır.

4. Bütün harcamalar sürekli izlenmemelidir.

5. Kişisel verilere erişim açık kanunlara ve yargı denetimine dayanmalıdır.

6. Hesaplar gerekçesiz ve süresiz dondurulamamalıdır.

7. Vatandaş hakkındaki dijital kararlara itiraz edebilmelidir.

8. Nakit veya çevrim dışı ödeme seçeneği korunmalıdır.

9. Ödeme verileri reklam amacıyla satılamamalıdır.

10. Sistem bağımsız teknik, mali ve hukuki denetime tabi olmalıdır.

İnsan merkezli yeni dünya düzeni için önerimiz

Özel amaçlı yardım

Çocuk eğitimi, sağlık, afet veya gıda desteği gibi belirli bir amaç için verilen ödemelerde makul ve açık harcama kuralları bulunabilir.

Genel temel gelir ve teknoloji payı

Vatandaşın ekonomik özgürlüğünü koruyan gerçek bir gelir olmalıdır. Kişi bu parayı harcayabilmeli, biriktirebilmeli, yatırımda kullanabilmeli ve ailesine aktarabilmelidir.

Bu ayrım yapılmazsa geçici bir sosyal yardım için gerekli olabilecek sınırlamalar bütün vatandaşların hayatına uygulanabilir.

Sonuç

Dijital para kendi başına iyi veya kötü değildir. Sonucu, sistemin hangi kurallarla yönetildiği belirler. Doğru kurulursa yardımları hızlandırabilir, maliyetleri azaltabilir ve ekonomik hayata katılımı kolaylaştırabilir. Yanlış kurulursa insanların nerede yaşadığını, ne satın aldığını ve hangi faaliyetlere katılabileceğini belirleyen bir kontrol mekanizmasına dönüşebilir.

Devlet vatandaşına yardım ederken onun ekonomik özgürlüğünü elinden almamalıdır. Güvenlik sağlanırken mahremiyet, tasarruf, mülkiyet ve itiraz hakları korunmalıdır.

Dijital para vatandaşın cebindeki paranın yeni biçimi olmalıdır; vatandaşın hayatını yöneten dijital bir zincir olmamalıdır.

Yarın 14. Soru

Yapay zekâ destekli sosyal puanlama sistemleri vatandaşları davranışlarına göre sınıflandıran ve temel haklarını sınırlandıran bir düzene dönüşebilir mi?

Bu yazı, Mali Müşavir ve Bağımsız Denetçi İkram İpek tarafından hazırlanan Yapay Zekâ ve Robotik Çağında İnsanların Geleceği başlıklı 100 soruluk yazı dizisinin on üçüncü bölümüdür.