100 Soru 100 Cevap ve İnsan Merkezli Yeni Dünya Düzeni Önerisi
HER GÜN BİR SORU BİR CEVAP

11. Gün 11. Soru
Yapay zekâ ve robotlar nedeniyle işini kaybeden insanlara yalnızca temel gelir vermek yeterli midir; yoksa eğitim, üretim ve mülkiyet hakkı da sağlanmalı mıdır?
Yapay zekâ ve robotlar birçok işi üstlendiğinde milyonlarca insan işini veya düzenli gelirini kaybedebilir. Böyle bir durumda devletlerin vatandaşlara temel gelir, dijital para veya sosyal destek vermesi gerekebilir.
Ancak insanlara yalnızca geçinebilecekleri kadar para vermek kalıcı bir çözüm değildir. İnsan sadece temel ihtiyaçlarını karşılayan bir tüketici değil; üretmek, çalışmak, kendi kararlarını vermek ve ailesine güvenli bir gelecek hazırlamak isteyen bir bireydir.
Bu nedenle temel gelir bir güvence olabilir; fakat insanları üretimden, mülkiyetten ve ekonomik hayattan uzaklaştıran bir sisteme dönüşmemelidir.
Temel gelir neden gerekli olabilir
Robotlaşmanın hızlandığı dönemlerde yeni mesleklerin oluşması zaman alabilir. İşini kaybeden insanlar yeni bir meslek öğrenene kadar gelir desteğine ihtiyaç duyabilir.
Açlığı ve aşırı yoksulluğu önleyebilir
Barınma ve sağlık ihtiyaçlarının karşılanmasına yardım edebilir
Mesleki eğitim sırasında geçim güvencesi sağlayabilir
Ekonomik krizlerde toplumsal düzeni koruyabilir
İnsanların kötü çalışma şartlarını kabul etme zorunluluğunu azaltabilir
Fakat bu gelir gerçek üretim ve kamu kaynaklarıyla dengeli olmalıdır. Karşılıksız ve sınırsız para dağıtılması enflasyonu yükseltebilir; eldeki para artsa bile satın alınabilecek mal ve hizmet miktarı artmayabilir.
Yalnızca temel gelir verilirse ne olur
İnsanlara sınırlı bir ödeme yapılırken robotlar ve üretim araçları az sayıdaki şirketin elinde kalırsa toplum, robotlara sahip olanlarla devlet yardımına bağımlı yaşayanlar olarak ikiye ayrılabilir.
Vatandaş çalışmak istediği hâlde iş bulamaz ve kendisine verilen dijital krediyle yaşamaya mecbur kalırsa ekonomik özgürlüğünü kaybedebilir. Verilen para ay sonunda siliniyor, yalnızca belirli ürünlerde kullanılabiliyor veya tasarrufa izin vermiyorsa sistem sosyal destekten çok bir kontrol mekanizmasına dönüşür.
İnsan yalnızca geçinen değil; biriktirebilen, yatırım yapabilen ve mülk edinebilen bir vatandaş olmalıdır.
Eğitim hakkı sağlanmalıdır
İşini yapay zekâ nedeniyle kaybeden kişiye sadece ‘Yeni bir meslek öğren’ demek yeterli değildir. Eğitim süresince geçim desteği ve gerekli teknolojik araçlar da sağlanmalıdır.
Yapay zekâ sistemlerinin kullanımı ve denetimi
Robot bakım ve onarımı
Siber güvenlik
Sağlık ve bakım hizmetleri
Yenilenebilir enerji ve tarım teknolojileri
Biyoteknoloji ve ileri malzemeler
Tasarım, sanat ve yaratıcı üretim
Küçük işletme ve girişimcilik
alanlarında eğitim verilebilir. Bu eğitim her yaştan insana açık olmalı; vatandaş gerektiğinde hayatı boyunca ücretsiz olarak yeni bir meslek öğrenebilmelidir.
Üretim hakkı korunmalıdır
Devlet desteği alan insanlar ekonomik hayatın dışına itilmemelidir. Küçük üretim yapabilmeleri, kooperatif kurabilmeleri veya kendi işlerini geliştirebilmeleri için uygun maliyetli girişim kredileri, ortak atölyeler, robot kiralama sistemleri, teknik danışmanlık ve dijital satış imkânları sunulmalıdır.
Bir kişinin kendi işini kurarak üretime katılması, sürekli yardım almasına göre hem insan onuru hem de ülke ekonomisi açısından daha değerlidir.
Mülkiyet hakkı da sağlanmalıdır
Robotların oluşturduğu kazanç yalnızca robotların sahiplerine bırakılırsa gelir ve servet eşitsizliği büyür. Vatandaşların da geleceğin üretim araçlarına ortak olabileceği modeller kurulmalıdır.
Çalışanlara şirket hissesi verilmesi
Teknoloji yatırım ve emeklilik fonları
Her çocuk adına gelecek yatırım hesabı
Üretim kooperatifleri
Ulusal Yapay Zekâ ve Robotik Gelecek Fonu
Böylece vatandaş sadece devletten para bekleyen bir kişi değil, teknolojik üretimden gelir elde eden bir ortak hâline gelir.
Önerdiğimiz üç aşamalı sistem
Birinci aşama Geçim güvencesi
İşini kaybeden kişinin gıda, barınma, sağlık ve eğitim gibi temel ihtiyaçları güvence altına alınmalıdır.
İkinci aşama Eğitim ve üretime dönüş
Ücretsiz mesleki eğitim verilmeli; eğitim süresince gelir desteği sürmeli, yeni iş bulma, kooperatife katılma veya girişim kurma imkânı sağlanmalıdır.
Üçüncü aşama Mülkiyet ve refah ortaklığı
Vatandaş teknoloji fonları, şirket hisseleri, emeklilik fonları ve kooperatifler aracılığıyla robotik üretime ortak edilmelidir.
Bu üç aşama birlikte uygulanmazsa temel gelir insanları yoksulluktan kurtarmak yerine yalnızca yoksulluğu yönetmeye yarar.
İnsan merkezli yeni dünya düzeni için önerilerimiz
1. İşini otomasyon nedeniyle kaybedenlere temel gelir güvencesi sağlanmalıdır.
2. Temel gelir gerçek üretim artışı ve kamu kaynaklarıyla dengelenmelidir.
3. Dijital destekler vatandaşları gözetleme aracına dönüştürülmemelidir.
4. Vatandaşlar gelirlerini harcayabilmeli, biriktirebilmeli ve yatırıma yönlendirebilmelidir.
5. Herkese hayatı boyunca ücretsiz mesleki eğitim hakkı verilmelidir.
6. Eğitim süresince geçim ve sosyal güvenlik desteği sürmelidir.
7. Küçük girişimler, kooperatifler ve ortak üretim merkezleri desteklenmelidir.
8. Çalışanlar robotik üretimden doğan verimlilik kazancına ortak edilmelidir.
9. Vatandaşların teknoloji şirketlerine ve üretim fonlarına ortak olabileceği araçlar kurulmalıdır.
10. Amaç insanları yardıma bağımlı bırakmak değil, ekonomik bağımsızlıklarını yeniden kazandırmak olmalıdır.
Sonuç
Temel gelir, yapay zekâ ve robotik dönüşüm döneminde insanların aç ve evsiz kalmasını önlemek için gerekli olabilir. Ancak tek başına yeterli değildir.
İnsanlara yalnızca yaşayabilecekleri kadar para verip bütün üretim araçlarını birkaç şirketin elinde bırakmak yeni bir bağımlılık düzeni oluşturur.
Adil bir sistem dört temel hak sağlamalıdır: geçim güvencesi, eğitim hakkı, üretime katılma imkânı ve teknolojik mülkiyetten pay alma hakkı.
Temel gelir insanı hayatta tutabilir; fakat eğitim, üretim ve mülkiyet hakkı insanı yeniden ayağa kaldırır.
Yarın 12. Soru
Devlet tarafından verilecek temel gelir veya dijital para nasıl finanse edilmeli ve bu sistem enflasyona yol açmadan nasıl sürdürülebilir hâle getirilmelidir?
Bu yazı, Mali Müşavir ve Bağımsız Denetçi İkram İpek tarafından hazırlanan Yapay Zekâ ve Robotik Çağında İnsanların Geleceği başlıklı 100 soruluk yazı dizisinin on birinci bölümüdür.