Çocukluğumda, köyümüzde akşam olup da hava serinlemeye başladığında, yatmadan önce küçük çocuklar ve kadınlar tandırın başında toplanırdık. Ayaklarımızı tandıra doğru uzatır, günün yorgunluğunu o tatlı sıcaklıkla üzerimizden atardık. Tandır evinin loş karanlığında, alevlerin duvarlara vuran ışığı eşliğinde sohbetler başlardı.

O sohbetlerin en kıymetli anlatıcıları köyün yaşlı kadınlarıydı. Onlara Pîre derdik. Onlar yalnızca yaşlı kadınlar değildi; geçmişin hafızasını taşıyan, annelerinden ve ninelerinden duyduklarını bizlere aktaran sözlü tarih anlatıcılarıydı. Anlattıkları hikâyelerin nerede başlayıp nerede bittiğini, kaç bin yıl öncesine dayandığını belki kendileri de bilmiyordu. Ama bildikleri bir şey vardı. Bu hikâyeler kendilerinden önce de anlatılmış, kuşaktan kuşağa aktarılmıştı.

İşte o tandır başı sohbetlerinde sık sık Nîs’ten söz edilirdi.

Nîs Bir Pîre Mirovxer, yani insan yiyen bir cadı mıydı. Bir tanrıça mıydı. Yoksa kadim zamanlardan günümüze ulaşan bir bilge kadın mıydı.

Farklı inançlarda ve kültürlerde farklı biçimlerde karşımıza çıkan Nîs, çocukluğumun korkulu hikâyelerinden biri olduğu kadar, bugün geçmişimizi anlamaya çalışırken zihnimi meşgul eden gizemli bir kadın figürüdür.

Annem, Nîs’in gecenin karanlığında sırtına bir çuval alarak evinden uzaklaşan çocukları kaçırdığını, kendi evine götürüp pişirip yediğini anlatırdı. Çocuk aklımızla bu hikâyelere inanır, korkudan evden uzaklaşmaya cesaret edemezdik. Annemizin bizi korumak için anlattığı bu korku hikâyesi, yıllar sonra başka bir sorunun kapısını araladı Acaba korkutucu bir masalın arkasında, çok daha eski bir kadın hafızası mı saklıydı.

Nîs ve 101 köyün hikâyesi

Yaşlı kadınlardan dinlediğim rivayetlere göre Nîs’in hikâyesi Sümerlerden başlayıp Urartulardan günümüz dönemine kadar uzanıyordu. Bu anlatılarda Nîs, Urartu kralının kızlarından biri olarak karşımıza çıkıyor. Tanrı Xaldî’ye ve kral babasına adanan, Şırnak, Hakkâri ve Van coğrafyasına yayılan 101 köyün kuruluşuyla ilişkilendiriliyordu.

Çoravanîs, Şusanîs, Topanîs, Şahmanîs, Zeranîs, Keçanîs, Irmanîs, Zıvındanîs, Babanîs, Goranîs, Palanîs, Peyanîs, Werkanîs, Pırlanîs, Erdanîs, Kocanîs, Tırkanîs, Kotranîs, Xerdelanîs, Xenanîs, Seravihîs, Efkanîs ve Şimonîs.

Bunlar bu sözlü anlatıda adı geçen yerleşimlerden yalnızca birkaçıydı.

Rivayete göre kralın iki kızı vardı. Kral, kızlarına tanrıları ve kendisini memnun edecek bir dilekte bulunma hakkı verdi. İki kız kardeş de düşündü. Onlara göre tanrıları ve krallarını gerçekten mutlu edecek şey, halkın huzuru, refahı ve geleceğiydi.

Birinci kız şöyle dedi. Ben öyle bir iskân düzeni kuracağım ki dünya durdukça sonu Nis le biten köyler ayakta kalacak. Her biri kendi adıyla yaşayacak, halkı üretecek, birbirine dayanışmayla bağlanacak ve tanrıların hizmetinde olacak.

İkinci kız ise başka bir hayal kuruyordu.

Ben öyle bir kanal yapacağım ki bu topraklara binlerce yıl su taşıyacak. Tanrıların Tanrısı Xaldî’yi, savaş tanrısı Tuşba’yı, güneş tanrısı Şivinî’yi ve su tanrısı Şuimima’yı kutsamak için Nahiri ve Biyanni diyarlarına bereket getireceğim. Kral babamın halkı zenginleşsin, topraklar susuz kalmasın, insanlar huzur içinde yaşasın. Çünkü halk mutlu olursa tanrılar da krallar da memnun olur.

Bu iki kız kardeşin hikâyesi, aslında iki büyük düşünceyi bir araya getiriyordu: Yerleşik yaşamın örgütlenmesi ve suyun bereketi.

Nîs’in köyleri ve Şamran’ın suyu

Bugün Van’da hâlâ izlerini gördüğümüz Şamran Kanalı, bu anlatının en dikkat çekici parçalarından biridir.

Yaklaşık 51 kilometre uzunluğundaki Şamran Kanalı’nın tarihi Urartu Kralı Menua dönemine, MÖ 8. yüzyıla uzanır. Menua Kanalı olarak da bilinen bu büyük su yapısı, Van Ovası’na su taşıyarak tarımsal üretimin gelişmesine önemli katkı sağlamıştır.

Halk arasında Şamran veya Şamranîs olarak anılan kanalın hikâyesi ise bazı rivayetlerde Asur Kraliçesi Semiramis’e kadar götürülür.

Burada tarih ile efsane birbirine karışır. Arkeolojik ve tarihsel kayıtlar Menua’nın su yapısını ortaya koyarken, halk anlatıları bu büyük eseri daha eski ve farklı kadın figürleriyle ilişkilendirir.

Belki de bu anlatılarda önemli olan yalnızca kanalın kimin tarafından yaptırıldığı değil, suyu kutsal gören ve onu yaşamın temel koşulu kabul eden toplumsal hafızanın binlerce yıl boyunca korunmuş olmasıdır.

Nîs Cadı mı, tanrıça mı, bilge kadın mı. Benim yaşlı annelerden ve Pîrelerden dinlediğim Nîs hikâyesi, bugün düşündüğümde çok daha farklı bir anlam kazanıyor.

Nîs’in yalnızca korku hikâyelerinde yaşayan bir varlık olmadığına inanıyorum. Belki de onun arkasında, Neolitik dönemin toplumsal yaşamına ait bir kadın figürü, bir bilgelik geleneği ve kolektif hafıza yatıyor.

Henüz iktidarın erkek egemen bir yapıya dönüşmediği, anaerkil toplumsal örgütlenmenin güçlü olduğu zamanda .Kadın daha mitolojiyle kırılmadan. Ulus devlet ile kırılmadan, Tek tanrılı dinler ile kırılmadan , Kimlik, cinsiyet ile kırılmadan. Klan üzerinde gücü Erkek tarafından çalınmadan önceki dönemleri düşünelim.

Bu anlatıya göre Nîs’in bir tapınağı vardı. Sümer Zigoratları Musayakattin gibi Bu tapınakta genç kızlar eğitiliyor, doğayı, suyu, toprağı, üretimi, avcılığı, toplayıcılığı ve toplumsal yaşamın kurallarını öğreniyorlardı.

Eğitimlerini tamamlayan kızlar farklı bölgelere gönderiliyor, oralarda yeni yerleşimlerin kurulmasına öncülük ediyorlardı. Her biri bir topluluğun yaşamını örgütlüyor, iş bölümünü sağlıyor, ortak üretim ve dayanışma kültürünü geliştiriyordu.

Belki de Nîs, bu anlatının içinde bir kadından çok daha fazlasıydı. Bir öğretinin, bir toplumsal örgütlenmenin ve kadın bilgeliğinin sembolüydü.

Bir kızın adı Şimon ise sonuna Nîs ekleniyor ve Şimonîs oluyor; Kotra ise Kotranîs olarak anılıyor. Böylece köylerin isimlerinin, o yerleşimi kuran veya yönlendiren kadınların adlarından gelirdi.

Elbette bu isimlerin kökenlerine ilişkin tarihsel ve dilbilimsel araştırmalar yapılması gerekiyor. Ancak sözlü hafızada korunan bu anlatı, yer adlarının arkasında kadınların ve toplulukların unutulmuş hikâyeleri var.

Bu rivayetlerde 101 köyün coğrafyası, Şırnak’tan Hakkâri’ye, Van’a, Özalp’a ve Saray’a . Sedmanîstan, Rünexara kadar uzanıyor.

Kürtçede sed yüz, “rûnexar” ise oturmak anlamıyla ilişkilendirilen sözcükler olarak anlatıda karşımıza çıkıyor. Bu nedenle Sedmanîs’ten Rûnexar’a uzanan hikâye, yüzü aşkın yerleşimin ortak hafızası olarak aktarılıyor.

Bu isimlerin tamamını yalnızca birer coğrafi işaret olarak görmek, onların etrafında biriken kültürel hafızayı gözden kaçırmak olur.

Bu köylerin her birinin ayrı bir hikâyesi, ayrı bir kuruluş anlatısı ve unutulmuş bir geçmişi vardır.

Nîs’i araştırırken Mezopotamya’nın ve farklı uygarlıkların tanrıçalarıyla ilgili anlatılar da insanın zihninde yeni sorular uyandırıyor.

Sümerlerin Ay tanrısı Nanna, diğer adıyla Nanna-Suen, Akad dünyasında Sin adıyla biliniyordu. Ayı, zamanı, ayları, takvimi ve bilgeliği temsil eden Sin, Mezopotamya’nın en eski ve önemli tanrılarından biriydi.

Antik Mısır’da Ay tanrısı Khonsu, Yunan mitolojisinde Ay tanrıçası Selene, Roma’da Luna, Hint geleneğinde ise Chandra karşımıza çıkar.

Bu tanrısal figürlerin her biri kendi kültürünün inanç dünyasında farklı anlamlar taşır. Nîs ile bu figürler arasında doğrudan bir tarihsel veya dilbilimsel bağ kurmak için yeterli kanıt bulunmasa da Ay, doğa, bereket, zaman ve kutsallık etrafında oluşan eski inanç dünyaları karşılaştırmalı olarak araştırılmaya değer.

Çünkü Mezopotamya, yalnızca kralların, savaşların ve sarayların tarihi değildir. Aynı zamanda kadınların, suyun, toprağın, bereketin, tapınakların ve toplumsal yaşamın tarihidir.

Tandırın başında başlayan hikâye geçmişin derinlikleri iniyor. Bugün dönüp çocukluğumdaki o tandır evini düşündüğümde, yaşlı kadınların anlattığı hikâyelerin neden bu kadar önemli olduğunu daha iyi anlıyorum.

Onlar tarih kitaplarından okumadıkları, akademik araştırmalardan öğrenmedikleri bir geçmişi taşıyorlardı. Annelerinden, ninelerinden duyduklarını bize aktarıyorlardı. Belki bazı anlatılar zamanla değişmiş, bazı isimler birbirine karışmış, bazı olaylar efsaneye dönüşmüştü. Fakat bütün bunların içinde kaybolmayan bir şey vardı: Çiroklar ve Dengbejlikle günümüze gelen hikaye ve kelamlar.

Nîs’in hikâyesi de benim için artık çocukları korkutmak amacıyla anlatılan bir cadı hikâyesinden ibaret değil.

O, belki de geçmişin karanlığında unutulmuş kadınların, yerleşik yaşamı örgütleyenlerin, toprağı işleyenlerin, suyu yönetenlerin ve toplumsal dayanışmayı kuranların sembolik bir hatırasıdır.

Bir tarafta 101 köyün kuruluşunu anlatan bir kadın hafızası, diğer tarafta binlerce yıldır Van Ovası’na su taşıyan Şamran Kanalı.

Bir tarafta toprağı yurt edinen insanlar, diğer tarafta o yurda u bereketlendiren su.

Ve bütün bunların arasında, tandırın başında çocuklara hikâyeler anlatan yaşlı kadınlar.

Belki de Nîs’in gerçek hikâyesini bulmak için önce arkeolojik kazılara, eski yazıtlara, yer adlarının dilbilimsel kökenlerine ve tarihsel belgelere bakmamız gerekiyor. Ama bir şeyi de unutmamalıyız. Tarih yalnızca taşlara ve yazıtlara kazınmaz. Bazen bir annenin anlattığı masalda, bir ninenin hafızasında, Bir dengbejın kelamında,Bir Çoban ın kavalında,bir köyün isminde ve binlerce yıldır akan bir suyun kıyısında yaşamaya devam eder.

Nîs Belki bir tanrıça, belki bir bilge kadın, belki de zamanın içinden bize ulaşan ortak bir hafıza.

Benim için Nîs, tandırın sıcaklığında başlayan ve Mezopotamya’nın binlerce yıllık geçmişine uzanan, henüz tamamlanmamış bir hikâyedir.

Ve o hikâyeyi bize taşıyanlar. Bilge kadınların. Neolitikten günümüze güçleri ve emekleri Erk tarafından çalınan kadınların bize şifreli aktarımıdır.