Van’ın Erciş ilçesinde 1989 yılında üretime başlayan Erciş Şeker Fabrikası, geçen 37 yılda bölgedeki şeker pancarı üretiminin önemli merkezlerinden biri oldu. Fabrikanın üretim havzası zaman içerisinde Erciş’in yanı sıra Van, Ağrı ve Bitlis’e kadar genişlerken, pancar üretim alanı, üretici sayısı, işlenen pancar miktarı ve şeker üretiminde dönemsel değişimler yaşandı. Türkşeker verilerine göre fabrikanın ilk üretim yılında 24 bin 159 dekarlık alandan elde edilen 55 bin 500 ton pancar işlendi ve 485 ton şeker üretildi. Bazı dönemlerde iklim koşulları ve pancar üretimindeki değişimler kampanya süresi ile işlenen pancar miktarını etkilerken, fabrikanın günümüzdeki günlük pancar işleme kapasitesi 2 bin 200 ton olarak belirtiliyor.
Pancar üretim havzası genişledi
Fabrikanın üretim faaliyetleri ilerleyen yıllarda yalnızca Erciş çevresiyle sınırlı kalmadı. Van'ın yanı sıra Ağrı ve Bitlis'teki üreticiler de fabrikanın pancar tedarik zincirine dahil oldu.
2016 yılında Erciş Şeker Fabrikası için 51 köyde 1.687 üreticiyle 40 bin 300 dekarlık alanda pancar üretimi gerçekleştirildi. Üretim; Erciş, Patnos, Tatvan ve Van bölge şeflikleri üzerinden yürütüldü. Fabrikanın 180 bin ton pancar işlemesi ve 27 bin ton şeker üretmesi hedeflendi.
Kampanya süreleri dönem dönem değişti
Fabrikanın geçmişindeki üretim değişimlerinden biri de kampanya sürelerinde görüldü.
2012 yılında yayımlanan haberde, fabrikanın normal şartlarda yaklaşık 120 gün çalışması gerekirken pancar ekimindeki değişimler nedeniyle kampanyanın 50-70 gün içerisinde tamamlandığı aktarıldı. Aynı haberde pancar üretiminin Erciş çevresinden civar il ve ilçelere kaydığı ifade edildi.
2014 yılında ise üretimde iklim koşulları etkili oldu. Fabrika yönetimi, 201 bin tonluk iş programına karşılık yaklaşık 150 bin ton pancar üretimi beklediklerini açıkladı. Kuraklık, iklim koşulları ve hastalıklar üretimdeki düşüşün nedenleri arasında gösterildi. O dönem 130 bin ton pancarın işlenmesi ve 20 bin ton şeker üretilmesi planlandı.
2016-2018 döneminde üretici sayısı değişti
2016 yılında 1.687 üreticiyle çalışan fabrikada iki yıl sonra üretici sayısında değişim görüldü.
2018-2019 kampanya döneminde fabrikaya bağlı üretici sayısı 1.261, pancar ekim alanı ise 39 bin 290 dekar olarak açıklandı. 2016'da ise 40 bin 300 dekarda 1.687 üretici bulunuyordu.
Bu dönemde üretim alanı büyük ölçüde korunurken, üretici sayısında düşüş yaşandı.
2019'da pancarın bir bölümü Ağrı'ya gönderildi
2019 yılında yaklaşık 195 bin ton pancarın işlenmesi planlandı. Bunun 141 bin tonunun Erciş Şeker Fabrikası'nda, 54 bin tonunun ise Ağrı Şeker Fabrikası'nda işlenmesi öngörüldü.
Aynı dönem için Erciş Şeker Fabrikası'nda yaklaşık 21 bin ton şeker üretimi hedeflendi ve kampanya süresinin 61 gün olması planlandı.
Böylece bölgedeki pancar üretiminin bir bölümünün Erciş dışında başka bir fabrikada işlenmesi de üretim sürecinin bir parçası oldu.
2020'de fabrika tarihinin üretim rekoru kırıldı
2020 yılı Erciş Şeker Fabrikası açısından önemli bir üretim dönemi oldu.
Fabrika için 44 bin 900 dekarlık alanda, 67 köyde ve 1.678 üreticiyle pancar üretimi gerçekleştirildi. Kampanya döneminde 220 bin ton pancarın işlenmesi ve yaklaşık 35 bin ton şeker üretilmesi hedeflendi.
Türkşeker'in gerçekleşen üretim verilerine göre 2020-2021 kampanya döneminde 200 bin ton pancar işlenerek 31 bin 915 ton şeker üretildi.
Türkşeker, söz konusu üretim miktarını fabrikanın 32 yıllık tarihindeki en yüksek şeker üretimi olarak açıkladı.
Aynı dönemde Van İl Tarım ve Orman Müdürlüğü de kentteki pancar üretiminin 2019'da yaklaşık 50 bin ton seviyesinden 2020'de 120 bin ton seviyesine yükselmesinin beklendiğini açıkladı.
2022'de ekim alanı 66 bin dekara ulaştı
2022 yılında fabrikanın pancar üretim havzasında yeniden genişleme yaşandı.
Erciş Şeker Fabrikası'nın 35'inci dönem pancar alım kampanyasında 2 il, 10 ilçe ve 62 köyde 1.540 üretici ile çalışıldığı açıklandı.
Pancar ekim alanı 66 bin 238 dekara yükseldi. Yaklaşık 325 bin ton pancarın fabrikaya teslim edilmesi beklenirken, Erciş Şeker Fabrikası'nda yaklaşık 212 bin ton pancar işlenmesi planlandı.
Ayrıca yaklaşık 100 bin ton pancarın Ağrı Şeker Fabrikası'na gönderileceği açıklandı.
Üretimle birlikte yan ürünler de ortaya çıkıyor
Erciş Şeker Fabrikası'nda pancarın işlenmesiyle kristal şekerin yanı sıra melas ve yaş pancar posası da elde ediliyor.
2020 yılında yaklaşık 220 bin ton pancarın işlenmesiyle birlikte 6 bin ton melas ve 75 bin ton yaş pancar posası üretilmesi öngörüldü. Melas ve pancar posasının özellikle bölgedeki hayvancılık faaliyetlerinde kullanıldığı belirtildi.
37 yılda üretim yapısı değişti
Arşivlerde yer alan veriler, Erciş Şeker Fabrikası'nın üretim yapısının yıllar içinde değiştiğini gösteriyor.
1989'da 24 bin 159 dekarlık alandan 55 bin 500 ton pancar işleyen fabrika, sonraki yıllarda üretim havzasını Van, Ağrı ve Bitlis'e doğru genişletti.
2016'da 40 bin 300 dekarda 1.687 üreticiyle çalışan fabrika, 2018'de 39 bin 290 dekarda 1.261 üreticiyle çalıştı.
2019'da pancarın bir bölümü Ağrı Şeker Fabrikası'na gönderilirken, 2020'de 200 bin ton pancar işlenerek 31 bin 915 ton şeker üretildi ve fabrikanın üretim rekoru kırıldı.
2022'de ise pancar ekim alanı 66 bin 238 dekara, üretici sayısı 1.540'a ulaştı. Aynı yıl bölgedeki pancarın bir bölümü yine Ağrı Şeker Fabrikası'na gönderildi.
Böylece Erciş Şeker Fabrikası'nın 37 yıllık üretim sürecinde pancar ekim alanları, üretici sayısı, üretim havzası, kampanya süreleri ve işlenen pancar miktarında dönemsel değişimler yaşandı.
Fabrikanın üretim sürecinde bugün de belirleyici olan temel unsurlar ise şeker pancarı üretimi, çiftçi sayısı, ekim alanları, iklim koşulları ve fabrikanın kampanya dönemindeki kapasite kullanımı olarak öne çıkıyor.
Kaynaklar: Türkşeker, Erciş Kaymakamlığı, Van İl Tarım ve Orman Müdürlüğü, Anadolu Ajansı, İHA, Şeker-İş, Gazete Van ve Haber Erciş arşivleri.
