Van’ın Çaldıran ilçesine bağlı Tekindere Köyü, tarihî ve kültürel simgesi olan siyah at heykeli “Hesp é Reş” ile tanınıyor. Köyün Kürtçe adı da, köyün ortasında bulunan bu heykelden geliyor. Köylüler, heykelin yaklaşık 3 bin yıllık olduğunu ve atalarının mirası olarak köyün simgesi hâline geldiğini belirtti. Geçmişte müze yetkilileri, heykeli köyden alıp bir park yapmayı teklif etmiş; ancak köy halkı, karşılığında bir ortaokul yapılmasını isteyerek heykelin köyde kalmasını sağlamış. Bu süreçte bazı köylüler gözaltına alınmış olsa da heykel korunmuş ve günümüze kadar köyde kalmayı başarmış. 2014 yılında dönemin muhtarı Nihat Deniz’e zimmetlenen heykel, hâlâ köy halkının kültürel mirası olarak Tekindere’de yer alıyor.
Peki, bu siyah atın tarihî kökeni nedir ve bölge kültüründe nasıl bir yeri var?
Köy halkının Hesp é Reş’e verdiği değerin tarihî ve kültürel boyutunu değerlendiren Van Yüzüncü Yıl Üniversitesi Sanat Tarihi Bölümü’nden Doç. Dr. Mehmet Top, Tekindere Köyü’ndeki siyah at heykelinin sadece köyün simgesi değil, bölgenin tarihî geçmişine ışık tutan önemli bir eser olduğunu belirtti. Top, Doğu Anadolu’da at heykellerinin tarihsel ve kültürel önemine dikkat çekerek, Erzincan, Erzurum ve Van gibi illerde at, koç ve diğer hayvan heykellerinin mezar taşları olarak kullanıldığını söylüyor ve bu figürlerin bölge kültüründe derin bir yer tuttuğunu ifade etti.
Ayrıca Top, Çaldıran’daki at heykelinin üzerindeki kitabenin eksik olması nedeniyle kim için yapıldığına dair kesin bir bilgi bulunamadığını, ancak benzer heykellerin genellikle Karakoyunlu ve Akkoyunlu dönemlerine ait olduğuna değindi. Top, “Heykelin kaba işçiliği, kullanılan bazalt taş ve figürdeki eyer ile koşum detayları üzerinden heykelin tarihî ve kültürel bağlarını anlayabiliriz” dedi.
“Atımız, Köyümüzün Simgesi”
Tekindere Köyü’nün eski muhtarı Nihat Deniz, çocukluğundan beri köyde bulunan siyah atın köy için önemli bir sembol olduğunu söyledi. Deniz, 20 yıl önce müze yetkililerinin atı almak için köylerine geldiğini ve köy halkının buna karşı çıktığını belirterek, “Çaldıran’dan gelen bir jandarma ekibi köylülerden 11 kişiyi gözaltına aldı. Gözaltına alınanlar birkaç gece nezarette kaldıktan sonra serbest bırakıldı” dedi.
“Hepimizin Çocukluğu Bu Atın Üzerinde Geçti”
Köyde yaşayan bir diğer yurttaş Zeydin Çelik ise, atın dedelerinden kalan bir miras olduğunu ve köyde kalması gerektiğini söyledi. Çelik, “Hepimizin çocukluğu bu atın üzerinde geçti. Şimdi çocuklarımız, torunlarımız bu atın üstünde oynuyor” dedi. Atı almak isteyen müze yetkilileriyle yaşadıkları olay sırasında gözaltına alındığını belirten Çelik, “Sorgulandık ama beraat ettik. At o zaman muhtara teslim edildi, hâlâ köyümüze aittir” diye ekledi.
“Köyde iki at vardı”
Bir diğer yurttaş Metin Kumaş ise köyde daha önce iki at bulunduğunu anlattı: “Bir tanesi küçük beyaz bir attı. 100 yıl önce o yavru atı alıp Van’ın Özalp ilçesine götürdüler. ‘Müzeye götüreceğiz’ demişler ama getirmemişler. Keşke o atı da götürmeselerdi.”
