Van’da sonbaharla birlikte doğanın kendiliğinden sunduğu meyveler de tezgâhlarda görülmeye başladı. Bunlardan biri olan alıç, yörede guhuşk, gûhişk, guvij ve yumuşan gibi isimlerle anılıyor. Dağlık alanlarda doğal olarak yetişen ve dikenli ağaçlardan toplanan meyve, özellikle turuncu rengiyle dikkat çekiyor. Ekşimsi ve kendine özgü aromasıyla bilinen alıcın kilogramı ise tezgâhlarda 250 TL seviyesinde satışa sunuluyor. Van'da alıcın sonbaharda tezgâhlara çıkması, yörede kışın yaklaştığının işaretlerinden biri olarak da görülüyor.
Dağlarda kendiliğinden yetişiyor
Alıç, bilimsel olarak Crataegus cinsi içerisinde yer alan, gülgiller (Rosaceae) familyasına bağlı yabani meyve veren bitkilerin genel adı. Çoğunlukla dikenli ağaç veya çalı formunda gelişen alıçlar, Türkiye'nin çok farklı bölgelerinde doğal olarak yetişiyor.
Tarım ve Orman Bakanlığına bağlı kaynaklarda alıçların Türkiye florasında doğal yayılış gösterdiği, yamaç, makilik, çalılık, ormanlık alan ve yol kenarları gibi farklı ortamlarda yetişebildiği belirtiliyor. Bazı türlerin deniz seviyesinden yaklaşık 1800-2000 metreye kadar görülebildiği aktarılıyor.
Bu nedenle Van'da tezgâhlarda görülen alıç, klasik anlamda tarla veya bahçede yoğun bakım yapılarak yetiştirilen bir ürün olmaktan çok, doğal alanlardan toplanarak pazara getirilen yabani meyvelerden biri olarak öne çıkıyor.
Van’da adı Guhuşk, Guvij ve Yumuşan
Alıcın adı Van ve çevresinde de bölgeden bölgeye değişebiliyor. Guhuşk veya gûhişk, guvij ve yumuşan kullanımları bunların başında geliyor.
Hakkâri'de yayımlanan bir çalışmada da “yumuşan”ın gühûşk/alıç olarak adlandırıldığı görülüyor. Van'da ise “guvij” adıyla satılan alıcın özellikle Gevaş ve Artos Dağı eteklerinden toplandığı daha önce haberleştirilmişti.
Türkiye'nin diğer bölgelerinde ise alıç için yemişen, geviş, edran, geyik dikeni, kuş yemişi, akdiken ve beyazdiken gibi farklı yöresel isimler kullanılıyor.
Turuncu alıç tezgâhlarda dikkat çekiyor
Van'daki tezgâhta bu yıl özellikle turuncu renkli alıçlar öne çıkıyor. Ancak alıcın tek rengi turuncu değil.
Crataegus cinsine bağlı türlerde meyve rengi sarı, turuncu, kırmızı, mor ve siyaha yakın tonlara kadar değişebiliyor. Meyvenin rengi türüne ve yetiştiği koşullara göre farklılık gösterebiliyor. Tarım ve Orman Bakanlığı kaynaklarında da alıç meyvelerinin sarı, kırmızı, mor veya siyah renklerde olabildiği belirtiliyor.
Bazı alıçların sarı-turuncu meyveleri daha yaygın tüketilirken, kırmızı meyveli formlar da farklı yörelerde yemişen adıyla anılabiliyor.
Alıcın çiçekleri ise çoğunlukla beyaz veya beyazımsı-pembe tonlarda görülüyor. Bu nedenle “beyaz alıç” ifadesi kullanılırken meyvenin rengi ile çiçeğin rengini birbirinden ayırmak gerekiyor.
Tek bir tür değil, geniş bir bitki grubu
Alıç denildiğinde tek bir bitki türünden söz edilmiyor. Crataegus cinsi içerisinde Türkiye'de çok sayıda tür ve takson bulunuyor.
Resmî ve akademik çalışmalarda Türkiye'deki doğal alıç popülasyonlarında farklı meyve büyüklükleri, renkler, tatlar ve şekiller üzerinde araştırmalar yapılıyor. Orman Genel Müdürlüğünün çalışmalarında da doğada bulunan alıçların yalnızca toplanarak değerlendirildiği ve farklı türlerin meyve özelliklerinin incelendiği belirtiliyor.
Bu çeşitlilik nedeniyle Van'da tezgâhta satılan her alıcın aynı botanik türe ait olduğunu söylemek doğru olmaz.
Dikenli ağaçlardan zahmetle toplanıyor
Guhuşkun tezgâha ulaşmasının arkasında da emek isteyen bir toplama süreci bulunuyor.
Alıç ağaçlarının dikenli olması nedeniyle meyvelerin toplanması kolay değil. Van'ın Gevaş ilçesinde Artos Dağı eteklerinden guvij toplayan kişilerin meyveleri dikenli ağaçlardan topladığı ve kent merkezine getirerek sattığı daha önce haberleştirilmişti. Haberde satıcıların günlük birkaç kilogram ürün toplayabildiği aktarılmıştı.
Bu yönüyle alıç, dağdan toplanıp doğrudan pazara getirilen mevsimlik yabani ürünler arasında yer alıyor.
Kilosu 250 TL
Van'da tezgâhlarda yerini alan guhuşkun kilogram fiyatı 250 TL olarak satışa sunuluyor.
Alıcın fiyatı yıllara ve bölgelere göre değişebiliyor. Örneğin Van'da 2025 yılında guvij satışına ilişkin haberde kilogram fiyatının 250 TL olduğu, satıcıların ürünü toplamanın zahmetli olduğunu belirttiği aktarılmıştı. 2024 yılında ise Van merkezde guhişkin kilogramının 200 TL'den satıldığı haberleştirilmişti.
Bu nedenle 250 TL, mevcut tezgâh fiyatı olarak değerlendirilirken farklı satıcılarda fiyatın değişebileceği göz önünde bulundurulmalı.
Ekşimsi tadıyla biliniyor
Alıcın en belirgin özelliklerinden biri kendine özgü ekşimsi ve hafif buruk tadı.
Meyvenin büyüklüğü de genellikle küçük; Van'daki yerel haberlerde alıçların fındık büyüklüğünde olduğu belirtiliyor. Taze olarak tüketilebildiği gibi mutfakta farklı şekillerde de değerlendirilebiliyor.
Reçelden marmelata, hoşaftan farklı ürünlere
Alıç yalnızca taze tüketilen bir meyve değil. Yöresel mutfaklarda reçel, marmelat ve hoşaf yapımında kullanılıyor.
Hakkâri'de yapılan bir yöresel ürün çalışmasında ise yumuşandan marmelat ve reçelin yanı sıra pestil, hoşaf, sirke, çay, şekerleme ve farklı atıştırmalıklar gibi çok sayıda ürün geliştirildiği belirtilmişti.
Bu da guhuşkun yalnızca mevsiminde tüketilen bir meyve olmanın ötesinde, yöresel mutfakta farklı şekillerde değerlendirilebildiğini gösteriyor.
Neden “kışın habercisi” deniliyor?
Alıçların özellikle sonbahar döneminde olgunlaşması, meyvenin yörede kışın yaklaşmasıyla özdeşleştirilmesinin temel nedenlerinden biri.
Van'daki yerel haberlerde alıç doğrudan “kışın habercisi” olarak tanımlanırken, dağlardan toplanan meyvenin sonbaharda tezgâhlara çıkması da bu mevsimsel döngünün bir parçası olarak aktarılıyor.
Sağlık açısından dikkat edilmesi gereken nokta
Alıç yenilebilir bir meyve olmakla birlikte, halk arasında çeşitli sağlık faydalarıyla da anılıyor. Ancak “kalp hastalıklarına iyi gelir”, “tansiyonu düşürür” veya “gribe iyi gelir” gibi ifadelerin doğrudan bir tedavi önerisi olarak değerlendirilmemesi gerekiyor.
Bilimsel kaynaklarda Crataegus türlerinin gıda ve tıbbi kullanım potansiyeli üzerine çalışmalar bulunuyor; ancak alıç veya alıçtan hazırlanan ürünlerin doktor tarafından verilen tedavinin yerine kullanılması doğru değil.
Özellikle kalp-damar veya tansiyon ilacı kullanan kişilerin alıç ürünlerini düzenli ya da yüksek miktarda tüketmeden önce doktor veya eczacıya danışması uygun olur.
Van’da sonbaharın tezgâhlardaki lezzeti
Van'da dağlardan toplanarak tezgâhlara getirilen guhuşk, diğer adıyla alıç, sonbaharın gelişiyle birlikte yeniden kent pazarlarında görülmeye başladı.
Turuncu rengiyle dikkat çeken, ekşimsi tadıyla bilinen ve doğada kendiliğinden yetişen bu yabani meyve; guhuşk, gûhişk, guvij ve yumuşan gibi yöresel isimlerle Van ve çevresindeki kültürel hafızada yerini koruyor.
Dağların dikenli ağaçlarından toplanıp tezgâhlara kadar gelen alıç, bu yıl kilogramı 250 TL fiyatıyla satışa sunulurken, farklı renkleri, yöresel adları ve mutfaktaki kullanım alanlarıyla Van'ın sonbahar tezgâhlarına ayrı bir renk katıyor.
