Van’ın kalbi Cumhuriyet Caddesi’nde bir zamanlar adım atacak yer bulunmayan İran Çarşısı, şimdilerde o şaşaalı dönemlerinin sadece adını taşıyor. 1980’li yıllarda kurulan ve kentin en önemli ekonomik damarlarından biri olan bu tarihi pasaj, artık ne kışın ortasında taze karpuz sunabiliyor ne de her bütçeye hitap eden o meşhur ithal eşyaları.
"Komşuyla Aramıza Savaşın Gölgesi Düştü"
Çarşı esnafı, sessizliğin faturasını sadece gümrük prosedürlerine değil, aynı zamanda bölgedeki istikrarsızlığa kesiyor. Görüş bildiren bir esnaf, ticaretin nasıl bıçak gibi kesildiğini şu sözlerle anlatıyor:
"Eskiden İran kapısı bir ekmek kapısıydı. Ancak komşu coğrafyalardaki bitmek bilmeyen savaşlar ve çatışma ortamı, gümrükleri birer kale duvarına çevirdi. Güvenlik gerekçesiyle artan denetimler ve siyasi gerginlikler yüzünden artık ufak bir eşyayı getirmek bile mesele oldu. Savaşın gölgesi, bizim tezgahların rengini soldurdu."
Domatesin Kar Altında Yetiştiği Yıllar
Pasajın koridorlarında konuştuğumuz bir diğer deneyimli satıcı ise, çarşının Van’ın iklimini nasıl değiştirdiğini hatırlatıyor:
"80’lerde batı illeri kışın domatesi ancak rüyasında görürken, biz burada en tazesini yerdik. İran bizim için bir market gibiydi; dikiş makinesinden tabak-çanağa ne arasak orada, en uygun fiyata bulurduk. Şimdi ne o meyvelerin tadı kaldı ne de vatandaşın alım gücü. Bugün burası sadece bir hediyelik eşya dükkanı gibi çalışıyor."
İthalat Kolaylığından Bürokratik Çıkmaza
Eskiden gümrük ticaretinin daha "esnek" olduğu, denetimlerin ise yerel piyasayı canlandıracak seviyede tutulduğu Van’da, bugün tam tersi bir tablo hakim. Hem Türkiye hem de İran tarafındaki prosedürlerin ağırlaşması, küçük esnafın belini bükmüş durumda. Eskiden kilogramla, kasayla alınan ürünlerin yerini şimdilerde gramla veya "tek tük" gelen kısıtlı ürünler almış.
İran Çarşısı, bugün hala ayakta olsa da, o "kışın yaz meyvesi yenen" efsanevi kimliğini çoktan tarihin tozlu sayfalarına bırakmış görünüyor. Vanlılar için bu çarşı, artık ucuz bir alışveriş noktasından ziyade, eski güzel günlerin anıldığı hüzünlü bir hatıra defteri niteliğinde.