Bugün size bir araştırmacı-yazardan, arşiv emekçisinden ve kültürel hafızanın iz sürücülerinden birinden söz etmek istiyorum. Ömrünün büyük bölümünü Anadolu'nun çok katmanlı tarihini araştırmaya, unutulmuş ya da unutturulmuş metinleri gün yüzüne çıkarmaya adayan bu isim, yalnızca kitaplar yazmakla kalmadı; aynı zamanda geçmişle bugün arasında önemli köprüler kurdu. Özellikle Kürt tarihi, dili ve edebiyatı üzerine yaptığı çalışmaların yanı sıra, Alevilik geleneği, Anadolu'nun inanç kültürleri ve toplumsal hafızası üzerine yürüttüğü araştırmalarla da önemli bir birikim ortaya koymuştur.
6 Haziran'da İstanbul Bilgi Üniversitesi'nde adına düzenlenen SAYGI etkinliğinde bir araya geldik. Akademisyenlerin, yazarların, araştırmacıların ve dostlarının katıldığı bu buluşma, yalnızca bir saygı duruşu değil; aynı zamanda yarım asrı aşan bir emeğin, araştırma tutkusunun ve kültürel hafızaya katkılarının yeniden hatırlanmasına vesile oldu. Oldukça verimli ve düşündürücü geçen bu etkinlik, ortaya koyduğu çalışmaların kapsamını bir kez daha gözler önüne serdi.
Bu kapsamlı üretime baktığımızda karşımıza farklı alanlara yayılan zengin bir külliyat çıkmaktadır.
Kürt Tarihi ve Kültürü üzerine çalışmalarında; Kürtlerin tarihsel süreçleri, kültürel yapıları ve toplumsal dinamikleri üzerine detaylı araştırmalar içerir.
Siyasi ve Belgesel kitaplarında; Türkiye’deki siyasi olaylar, insan hakları ve belgeli incelemeler üzerine yazılmış eserlerine de rastlamak mümkündür.
Araştırma ve İnceleme Kitaplarında ise; Arşiv belgeleri ve saha araştırmalarıyla desteklenen akademik yazılar ön plana çıkmaktadır.
Alevilik ve Anadolu inanç kültürleri üzerine yaptığı çalışmalarda araştırmacı kimliğinin önemli bir parçasını oluşturmaktadır. Özellikle Alevi geleneğinin tarihsel kökleri, sözlü kültürü, ozanları ve toplumsal belleği üzerine yayımladığı eserler, bu alanda çalışan araştırmacılar için değerli kaynaklar arasında yer almaktadır. Uzun yıllar boyunca dağınık halde bulunan belge, tanıklık ve metinleri bir araya getirerek Aleviliğin yalnızca bir inanç sistemi değil, aynı zamanda zengin bir kültürel ve tarihsel miras olduğunu ortaya koymaya çalışmıştır.
Bu noktada konuya nasıl yaklaştığına biraz daha yakından bakmakta fayda var.
Aleviliğe bakış açısını biraz daha genişlettiğimizde, onun bu alanı yalnızca inançsal bir çerçeve olarak değil, tarihsel bir toplumsal muhalefet ve kültürel süreklilik hattı olarak ele aldığını görürüz. Alevilik üzerine yaptığı çalışmalarda, bu geleneğin yüzyıllar boyunca resmi tarih anlatısının dışında bırakılan, çoğu zaman da görmezden gelinen yönlerine dikkat çeker. Ozanlık geleneğinden nefeslere, sözlü kültürden arşiv belgelerine uzanan geniş bir yelpazede, Aleviliğin Anadolu’nun çok katmanlı yapısının ayrılmaz bir parçası olduğunu vurgular. Bu yaklaşım, Aleviliği dar bir inanç tanımının ötesine taşıyarak, onu aynı zamanda bir yaşam biçimi, tarihsel hafıza ve kültürel direniş alanı olarak okuma imkânı sunar.
Onun yaklaşımında Alevilik, özü itibarıyla insanı merkeze alan, eşitlik ve rızalık ilkesini önceleyen, doğayla ve toplumla uyum fikrini taşıyan bir yaşam felsefesi olarak belirir.
Alevilik üzerine yaklaşımında dikkat çeken noktalardan biri, bu inancı tarihsel ve sosyolojik bağlamından koparıp yalnızca “Hz. Ali yolu” gibi dar bir çerçeveye indirgeme eğilimine mesafeli durmasıdır. Aleviliği, resmi din anlatılarıyla ya da salt teolojik tanımlarla açıklamaya çalışan yaklaşımlara karşı daha eleştirel bir yerde konumlandırır.
Bu nedenle Aleviliğin özünü, dogmatik kalıplardan ziyade tarihsel deneyim, toplumsal hafıza ve eşitlikçi yaşam arayışı içinde aramak gerektiğini savunur. Geleneksel yorumların Aleviliği zaman zaman kapalı, içe dönük ve dar bir inanç alanına sıkıştırdığını belirtirken; onun daha çok açık, sorgulayıcı, toplumsal adaletle ilişkili ve insan merkezli bir çizgide yaşanması gerektiğine işaret eder. Bu bakışta Alevilik, bir “inanç tanımı”ndan çok, haksızlığa karşı duran, rızalığı ve eşitliği önceleyen bir etik duruş ve yaşam pratiği olarak anlam kazanır.
Bu noktada onun kitaplarına baktığımızda, Alevilik geleneğini farklı yönleriyle ele alan çalışmaları özellikle dikkat çeker. Derlediği arşiv belgeleri, sözlü kültür örnekleri ve tarihsel metinlerle oluşturduğu bu külliyat, Aleviliği anlamak isteyenler için önemli bir başvuru kaynağı niteliğindedir. Bu nedenle onun eserleri yalnızca akademik bir okuma değil, aynı zamanda Türkiye’nin inanç tarihi ve toplumsal hafızasına dair geniş bir perspektif sunar. Alevilik üzerine düşünmek, tartışmak ve daha derin bir kavrayış geliştirmek isteyen herkes için bu kitaplara mutlaka başvurulmalı, bu birikimden mutlaka faydalanılmalıdır.
Bugün geriye dönüp baktığımızda, sözünü ettiğimiz ismin yalnızca kitaplar yazmadığını görüyoruz. O, aynı zamanda bu coğrafyanın unutulmaya bırakılmış hafızasına tanıklık etmiş, kimi zaman bedel ödemeyi göze alarak araştırmaya devam etmiş bir aydındır. Hakkında açılan davalar, toplatılan kitaplar ve karşılaştığı engeller, onun kalemini susturmaya yetmemiştir. Belki de bu yüzden eserleri yalnızca bilgi sunmaz; aynı zamanda araştırmanın, sorgulamanın ve hakikatin peşinde ısrarla yürümenin ne anlama geldiğini de hatırlatır.
Bütün bu çalışmaların ardından artık ismini anmanın da zamanı gelmiştir
Bu emeğin sahibi, araştırmacı-yazar ve yayıncı kimliğiyle tanınan Mehmet Bayrak’tır. Onu yalnızca bir isim olarak anmak eksik kalır; çünkü o, kaybolmaya yüz tutmuş metinlerin, görmezden gelinmiş tarihin ve bastırılmış hafızanın izini süren bir emek insanıdır. Türkiye’nin kültürel çoğulluğunu anlamak, tarihsel katmanlarını daha derin okumak ve özellikle Kürdoloji ile Alevilik üzerine yapılan çalışmaları kavramak isteyen herkes için onun eserleri hâlâ güçlü bir başvuru kaynağı olmaya devam etmektedir. Saygıyla anmak gerekir ki, bıraktığı bu birikim yalnızca geçmişe değil, aynı zamanda geleceğe de ışık tutmaktadır.